Uluslararası teknoloji transferi, uluslararası ticaretteki mal alımı gibi malın bir depodan diğerine nakledilmesi ile kısıtlı değildir. Daha karmaşık aşamalardan oluşmaktadır, çünkü teknolojinin alımı transfer işleminin tamamlanması için yeterli değildir. Uluslararası teknoloji transferi, dünyadaki teknolojik gelişmelerin izlenmesi, gereksinim duyulan (bilgi, beceri, makine sistemi vb) teknolojilerin seçimi, seçilen teknolojilerin ülkeye ithali, ithal edilen teknolojilerin ulusal koşul ve teknolojilere uyarlanarak üretime geçilmesi, geliştirilmesi, yayılması olmak üzere birbirini izleyen işlemlerden oluşmaktadır (Demir, 1986: 67; DPT Özel İhtisas Komisyonu Raporu, 1988: 100). Dolayısıyla, uluslararası teknoloji transferi, elde edilen teknolojilerin özümsenmesi, uyarlanması, uygulanması, hatta geliştirilmesi ve yayılmasını kapsayan bir süreçtir.

Kaynak: İbrahim Demir (1986), Teknolojik Gelişme ve Türkiye’nin Teknolojik Meseleleri, Ankara: DPT, sf. 141-145; James E. Austin (1990), Managing in Developing Countries, New York:, London: Free, sf.237; Klaus North (1997), Localizing Global Production, Geneva: International Labor Office, sf.48 ve Aykut Göker (1995), Bilim ve Teknoloji Sanayi Üçlemesi ve Türkiye Üzerine Düşünceler, Istanbul: Sarmal Yayınevi, sf.78 yararlanılarak yazar tarafından düzenlenmiştir.

 1.1. Edinme/Benimseme

Edinme/Benimseme olarak adlandırılan ilk basamakta, gereksinim duyulan teknolojinin seçimi, elde edilmesi, tanımlanması ve öğrenilmesi yer almaktadır. Teknolojinin alıcılar tarafından nasıl kullanılacağı ya da uygulanacağı bilinirse edinilmiş kabul edilir. Bu basamakta ülkeler (firmalar) için en önemli noktalardan biri uygun teknolojinin seçilmesidir.

Örneğin, gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere teknoloji transferi incelendiğinde elde edilen teknolojinin çoğu zaman uyarlanması gerektiği dikkati çekmektedir. Gelişmiş ülkeler teknolojileri kendi koşullarına, olanaklarına ve gereksinimlerine göre geliştirirler. Örneğin, bu ülkeler emek yoğun değil, sermaye yoğun teknoloji kullanmaktadır. Enerji kaynakları, hammadde durumları ve sosyal yapıları gelişmekte olan ülkelerden farklıdır. Bu nedenle, gelişmekte olan ülkeler gelişmiş ülkelerden transfer edilen teknolojiyi ülkenin ulusal koşul ve gereksinimlerine uyarlamak zorundadır. Bu uyarlama sırasında ülkenin ekonomik yapısını, istihdam, hammadde, enerji, iklim, coğrafi yapı, sosyal yapı gibi özelliklerini göz önünde bulundurmalıdır.

 1.3. İyileştirme/Geliştirme

Transfer edilen teknolojilerin ulusal koşul ve gereksinimlere uyarlanması ve geliştirilmesinden sonra, en yaygın şekilde kullanımının sağlanması da önemlidir. Teknolojilerin mümkün olduğunca sektör içinde ve sektörler arasında yaygınlaştırılmasına çalışılmalıdır (Austin, 1990: 236). Bu aşamada, ülkeler yalnızca teknoloji alıcısı olmak yerine, kendisi de teknoloji yaratmaya başlar. Teknolojinin yaratılması ve yayılması aşamalarını birbirinden ayırmak güçtür (Austin, 1990: 236). Ülkeler yurt dışından edinilen teknolojide köklü değişiklikler yaparak, kendisi teknoloji tasarlar ve geliştirir. Yarattığı teknolojileri yayar.

Teknoloji transfer yöntemleri üzerine geniş bir literatür vardır. Bu çalışmaların büyük bir çoğunluğu lisans anlaşmaları ve patent değişimleri üzerinde durmuştur. Bu çalışmada, literatür taraması ile derlenen bilgilerden yararlanılarak, uluslararası teknoloji transfer yöntemleri doğrudan ve dolaylı olarak iki grupta incelenmiştir. Başlıca uluslararası teknoloji transfer yöntemleri Tablo 1’de yer almaktadır (Robinson, 1988; Austin, 1990; Chen, 1994).

Kaynak: Değişik kaynaklardan yararlanılarak düzenlenmiştir.

Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımı:

ÇUŞ’de, ana şirketlerin bağlı şirketler kurarak dışarıda üretim için yerleşmeleri ile birlikte şirket içi teknoloji transferi söz konusudur. Teknolojiyi transfer eden verici de alıcı da aynı ÇUŞ’dir. Transfer edilen teknoloji patent, know-how, marka olabileceği gibi yönetim ve pazarlama deneyimleri de olabilir. ÇUŞ’in AR-GE yatırımlarının ve mühendislik çalışmalarının yabancı ülkede yapılması ile de teknoloji transfer edilebilir. Değişik ülkelerden materyal ve parçaların satın alınması, işçilerin eğitimi de teknoloji transferi sağlar.

Lisans anlaşmaları: En önemli teknoloji transfer sözleşmesi olan lisans anlaşması, “bir firmanın elinde bulundurduğu belirli haklarının kullanımını belirli bir süre boyunca bir ücret karşılığında bir başka firmaya devretmek amacıyla yapılan” hukuki sözleşmelerdir (DPT, 1988: 184). Kullanıcıya devredilen haklar patent, marka gibi sınai mülkiyet hakları, kalite kontrol, yönetim deneyimi, teknik ve mühendislik hizmetleri gibi bilgiler olabilir. Lisans anlaşmalarının bir türü olarak “franchising” anlaşmalarıyla da belirli bir isim altında işletme hakları kullandırılmaktadır. Lisans sözleşmeleriyle firmalar teknoloji transfer edebilmektedir. Lisans anlaşmaları doğrudan yabancı sermaye yatırımlarında veya farklı firmalar arasında görülebilir.

Gelişmiş ülkelerde daha çok patent lisans anlaşması yapılırken, gelişmiş ülkelerin ÇUŞ'i ile gelişmekte olan ülkelerin firmaları arasında, patent lisans anlaşması ile birlikte genellikle know-how, teknik yardım, marka lisans anlaşmaları yapılmaktadır. Bu tür anlaşmalar karma lisans anlaşmaları olarak tanımlanmaktadır. Karma lisans anlaşmalarının nedeni, gelişmekte olan ülkelerde lisans alan kuruluşun patenti gerektiği gibi işletebilecek temel bilgi ve teknolojik alt yapıdan yoksun olmasıdır (Demir, 1986: 84). Ayrıca, lisans anlaşması ile birlikte makine dış alımı veya teknisyen kiralanması da uygulanabilir. Lisans anlaşmaları kalite, fiyat, miktar, ihracat ve patent transferi gibi konularda koşullar içerir. Anlaşmanın koşulları, lisans alan ülkenin teknolojik düzeyine göre değişmektedir. Hükümetler bu koşulları ve getirilen kısıtlamaları dikkatle gözden geçirmelidir.

Yönetim Sözleşmeleri: İki türlü yönetim sözleşmesi görülmektedir (DPT, 1988: 184):

• Yönetim bilgisi (management know-how) sözleşmeleri: Yerli personelin eğitilmesi ve bir yönetim sisteminin oluşturulması amacıyla yapılan sözleşmelerdir.

Yabancının bir işletmenin bir kısmının ya da bazı birimlerinin yönetimini tamamen üstlenmesidir.

Teknik Yardım Sözleşmesi: Yatırım ya da üretim teknolojileri ile ilgili teknik hizmet, danışmanlık ve benzer hizmetlerin temini için iki ya da daha çok taraflı olarak ülkeler ya da firmalar arası yapılan sözleşmelerdir (İme, 1997: 62; DPT, 1988: 185). Bu sözleşmeler uygulamada mühendislik, temel mühendislik, mühendislik-danışmanlık sözleşmeleri olarak görülmektedir. Bu anlaşmaların büyük çoğunluğu eğitim ve tıp alanındadır.

Anahtar teslim anlaşmaları: Anahtar teslim anlaşmaları (turn-key contract) ile de teknoloji transfer edilebilmektedir. Bu anlaşmalar, yatırım öncesi ve yatırım sırasında bir fabrikanın faaliyetleri için gerekli teknik hizmetleri kapsayan teknolojilerin bir paket halinde sağlanmasını öngören anlaşmalardır (Demir, 1986: 91). Dolayısıyla, bu anlaşmalar ile makine ve donanım bedeline kuruluş bedelinin eklenmesi ve komple bir kuruluşun işletmeye alınması yoluyla teknoloji transfer edilir (İme, 1997: 62).

Teknik İşbirliği Sözleşmesi: Uzmanların fikir alışverişi, eğitim/staj sağlama, ortak AR-GE yapma, kalite kontrol vb. şekillerde iki veya daha fazla taraf arasında yeni teknolojiler geliştirmek veya teknoloji değişimini sağlamak amacıyla yapılan sözleşmelerdir (DPT, 1988: 185).

Makine-Donanım Alımları:

Teknoloji transfer sözleşmeleri yapıldıktan sonra üretim teknolojileri seçiminde makine ve donanım alımı önemli yer tutmaktadır. Makine ve donanım alımında işin büyüklüğüne göre bir anlaşma imzalanır. Yurt dışından makine ve donanım alımı ile birlikte içerilmiş teknoloji transfer edilmektedir. Teknoloji uzmanlarınca içerilmiş teknolojinin ölçülmesi, ülkenin teknolojik gereksinimlerine uygunluğunun saptanması ve ulusal teknoloji envanterine işlenmesi gereklidir. Aynı işi gören çok değişik tip, model veya marka makine-donanım ithalatı bakım-onarım, yedek parça ve işletme açısından problemler yaratmaktadır (Demir, 1986: 61).

Finansal Kiralama (Leasing):

Yabancı Uzman Çalıştırılması:

Serbest Bölgeler:

“Serbest Bölge, bir ülkenin milli sınırları içinde olduğu halde, o ülkenin gümrük sınırları dışında sayılan alanlardır. Gümrük dış ticaret ve iş hayatıyla ilgili mevzuat bu alanlarda uygulanmamakta, bölgeye giriş ve çıkışlar belli noktalardan kontrollü olarak yapılmaktadır” (DPT, 1988: 193). Serbest ticaret bölgeleri, serbest limanlar, serbest yatırım ve bankacılık alanları, Meksika’da görülen “maquiladoralar” örnek olarak gösterilebilir. Ekonomik yararları nedeniyle özellikle gelişmekte olan ülkelerde yoğun olarak serbest bölge örneklerine rastlanmaktadır. Serbest bölgelerin yararlarından biri, yabancı sermayenin gelişi ile ülkeye teknoloji girişini artırmaktır.

Uluslararası Taşeronluk:

Bir firmanın yurt dışında bağımsız başka bir firmaya bir işin bir bölümünü ya da bütününü yaptırdığı bir anlaşmadır. İki çeşit taşeronluk vardır: endüstriyel ve ticari taşeronluk. Endüstriyel taşeronluk işi veren firmanın fabrikasında montajı yapılmak üzere birleşenleri yapmaktır. Ticari taşeronluk işi veren firmanın markası ile satılmak üzere ürünün tümünü yapmaktır. Taşeron firma işveren firmanın istediği üretim özelliklerine uyacak endüstriyel ve teknik yetenekte değilse teknoloji transferi yapılır. Aksi takdirde, uluslararası firmalar kendiliğinden teknoloji transferi yapmaz (Perrin 1992; 54). Uluslararası taşeronluğa örnek olarak Tayvan, Hong-Kong, Güney Kore gibi Asya ülkeleri gösterilmektedir. Örneğin, Güney Kore’de elektronik sektöründe önemli firmalardan biri olan Samsung Nippon (Japonya için televizyon tüpleri, Corning (Amerika) için yarı-iletkenler gibi parçalar üretmektedir (Perrin 1992; 55).

Doğrudan yabancı sermaye yatırımları dışında araştırma taşeronluğu (research subcontracting) ile veya ortak AR-GE projeleri ile teknoloji transfer edilebilir. Ayrıca doğrudan teknoloji transferi paket halinde ve paket halinde olmayan olarak da gruplanabilir (Robinson, 1988: 38-39):

Paket halinde teknoloji transferi: Firma içi teknoloji transferi. ÇUŞ’de doğrudan yabancı yatırımlar ile bir firma içinde ana firma ile yavru firmalar arasında firma içi bir transfer söz konusudur. Firmaların sunduğu teknoloji bir bütün olarak transfer edilir.

Paket halinde olmayan teknoloji transferi: Dış transfer. Bağımsız farklı bir firmaya sözleşme ile teknoloji transferi söz konusudur. Örnek olarak lisans anlaşmaları, teknik yardım, danışma, AR-GE, yönetim, eğitim ve pazarlama sözleşmeleri gösterilmektedir. Teknoloji paketi yoktur, firmaların sunduğu teknolojilerden istenilenler alınır.

2.2. Dolaylı Teknoloji Transferi:

Kamu bilgisi: Teknik dergi ve kitapları, mesleki dergi, broşür vb. yayınları ve konferansları kapsamaktadır.

İnsan kaynaklarının dolaşımı: İş gücünün dolaşımı ile, yabancı uzman yönetici ve işçilerin işe alınması, yurt dışına iş ziyaretleri, araştırma ve inceleme gezileri, yabancı danışmanların çalıştırılması, uluslararası sergi ve fuarların izlenmesi gibi ilişkiler söz konusudur.

Yukarıda açıklanan değişik transfer yöntemlerinden birinin diğerinden daha üstün olduğu söylenemez. Hangi transfer yönteminin kullanılacağı her iki tarafın transfer çevresine, amaçlarına, hükümet politikalarına, vericilerin sunuş ve alıcıların teknolojik olanaklarına bağlı olarak değişmektedir. Bir teknoloji transfer yöntemi yalnız kendi başına uygulanabileceği gibi diğer bir yöntem ile bir arada da kullanılabilmektedir. Örneğin, lisans anlaşması yalnız başına da yapılabilir veya beraberinde makine dış alımı veya teknisyen getirtilmesi de söz konusu olabilir.

Uluslararası teknoloji transferi, teknolojinin yalnızca bir ülkeden diğerine aktarımı değil, bir süreçtir. Bu süreç, teknolojinin edinimi ile başlayıp, özümseme/uyarlama, iyileştirme/geliştirme ve yayma/yaratma ile devam eder. Bu aşamaları biribirinden kesin hatlar ile ayırmak mümkün değildir. Teknolojinin uluslararası transferinde değişik yöntemler uygulanabilir. Bu yöntemleri, doğrudan teknoloji transferi sağlayan ve dolaylı olarak sağlayan yöntemler olarak ikiye ayırmak mümkündür.

Austin, James E. (1990), Managing in Developing Countries, New York, London: Free Press.

Chen, Edward K. Y. (1994), “Intoduction”, Edward K. Y. Chen & John H. Dunning (der), Transnational Corporations and Technology Transfer to Developing Countries, London, New York: Routledge.

Devlet Planlama Teşkilatı (1988), Bilim-Araştırma-Teknoloji Ana Planı, Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara: DPT.

Erdost, Cevdet (1982), Sermayenin Uluslararasılaşması ve Teknoloji Transferi, Ankara: Savaş Yayınevi.

Gibson, David V., Frederick Williams, Kathy Wohlert (1990), “The State of the Field: A Bibliographic View of Technology Transfer”, Frederick Williams & David V. Gibson (der), Technology Transfer: A Communication Perspective, Newbury Park, CA: Sage Publications.

Göker, Aykut (1995), Bilim, Teknoloji ve Sanayi Üçlemesi ve Türkiye Üzerine Düşünceler, Istanbul: Sarmal Yayınevi.

İme, Mustafa (1997), Teknoloji Transfer Yöntemleri ve Vergilendirilmesi İlkeleri, Gümrük Dergisi, 6(23), 56-65.

North, Klaus (1997), Localizing Global Production, Geneva: International Labour Office.

Perrin, Jacques (1992), Teknoloji Transferi, Istanbul: İletişim Yayınları.

Robinson, Richard D. (1998), The International Transfer of Technology: Theory, Issues and Practice, Cambridge, Massachusetts: Ballinger.

Robock, Stefan H. (1980), The International Tranfer Process, Washington DC: National Academy of Sciences.