Mevzuat terimi; mevzu (vazedilmiş, konulmuş) hareket kurallarını ifade için kullanılır. Bu terim altında anılan kurallar, hukuk kurallarıdır. Hukukun koyduğu kurallara, kişiler ve müesseseler uymaya mevbur olup, bunlara uyma devlet otoritesinin teminatı altında cebren sağlanır. Hukuk kurallarına aykırı hareket, çeşitli müeyyidelerin uygulanmasını gerektirir. Tatbikat terimi ise; mevzuatın gerek idare kademelerindeki gerekse kaza mercilerince uygulanışını ifade etmektedir.

Bir ülkede yaşayan hukuku tanıyabilmek için mevzuatı bilmek yetersizdir. Zira, mevzuat hukuk deyimine nispetle daha dar bir anlam taşır. Bu itibarla, mevzuat olsa olsa hukukun çatısı ve iskeleti sayılabilir. Bu çatıya canlılık ve bütünlük kazandıran faaliyet ise idari ve kazai tatbikattır. İdari uygulamayı ve kazai içtihatı bilmeden bir ülkenin hukukunu tanımaya imkan yoktur. Mevzuat toplumda gelişmek için bir ortam bulur, hayatla temasa gelir ve gelişmesini tamamlar. Bazen de aksine mevzuat hayata ve toplum ihtiyaçlarına uygun düşmez, dolayısıyla ilgi görmez ve unutulur gider veya zorlamalara maruz kalır ve de sık sık ihlal edilerek, ihtilaflara yol açabilir.

1. Pozitif hukuk

Pozitif hukuk, hukuk biliminin bir boyutunu oluşturan bir kavramdır ve devlet tarafından tanınması ve gerektiğinde korunması, zorla yerine getirilmesi açısından büyük önem taşır ve toplum hayatının temelini oluşturur. Pozitif hukuk, en geniş anlamıyla yürürlükte olan hukuk kurallarının tümünü içerir. Buna zaman ve mekan boyutlarını da katarak, pozitif hukuku, bir ülkede o anda yürürlükte olan hukuk kuralları biçiminde belirleyebiliriz. Pozitif hukuka, "olan hukuk" veya "mer-i hukuk" da denir. Pozitif hukuk kurallarının anlaşılabilmesi için bunların temel niteliklerinin belirlenmesi gerekir. Bu kurallar, uygulanacakları olaylar (hukuki fiiller ve işlemler), kişiler ve zaman açısından soyut, genel ve süreklidir. Soyutluktan anlaşılması gereken şey, bu kuralların vukubulmuş olaylardan çok, vukubulacak olayları (geleceği) kapsamasıdır. Pozitif hukuk kuralları uygulandıkları kişiler bakımından da geneldir. Yani toplumda yaşayan bütün kişiler için geçerlidir. Ayrıca, pozitif hukuk kuralları sürekli olup, bu kurallar yürürlüğe konuldukları andan, yürürlükten kaldırıldıkları ana kadar o toplumda yaşayan bütün kişi ve olaylar için geçerlidir.

Hukukun, sosyoloji, felsefe ve ekonomi ile ilişkisi fazladır. Nitekim, ekonomik faaliyetlerin hukuk kurallarının düzenlendiği ortam içerisinde yürütülmesi, her iki bilim dalı arasındaki organik ilişkiyi sıklaştırmaktadır. Örneğin: malların değişimi alım-satım sözleşmeleri ile, ihracat ve ithalat faaliyetleri dış ticaret, gümrük ve kambiyo mevzuatı ile, kredi işlemleri Borçlar Kanunu, büyük çapta ekonomik faaliyetler ise Türk Ticaret Kanunu ile düzenlenmektedir. Bunun yanısıra, devlet, ekonomik yaşama müdahale etmek istediği zaman bunu hukuki düzenlemeler yaparak yürütür. Vergi kanunları, bu alandaki en tipik örneklerden birisini oluşturur. Diğer taraftan, devletler; uygulamayı amaçladıkları (kapitalizm, liberalizm, sosyalizm, vb.) ekonomik sistemleri de hukuk kuralları aracılığıyla belirlemeye çalışırlar.

Pozitif hukukun kaynakları, genel anlamda bu hukuku oluşturan kuralların tümüdür. Buradaki kaynak kavramı, çeşitli anlamları içermektedir. Bunlardan ilki, bu tür kuralların bulunduğu yerleri ifade eder. Bu açıdan en önemli kaynak ülkemizde bütün kanun, tüzük, kararname ve yönetmeliklerin yayımlandığı Resmi Gazete, Düstur ve Tutanak Dergileri'dir. İkinci anlamda kaynak, bu kuralları (normları) koyan organlardır. Bunların başında kanun yapmak yetkisine sahip Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), kanun hükmündeki kararnameleri ve diğer kararnameleri ve tüzükleri düzenleyen Bakanlar Kurulu, yönetmelik ve tebliğleri yapmak yetkisi olan Bakanlıklardır. Üçüncü ve en önemli anlamda biçimsel kaynak ise, pozitif hukuk kurallarının çeşitli biçimlerini anlatmak amacı ile kullanılan kaynaklardır.

Yazılı hukuk kuralları, devletin yetkili organları tarafından biçimleştirilmiş, usulüne uygun olarak yayınlanarak yürürlüğe konulmuş ve henüz yürürlükten kaldırılmamış olan tüm kurallar olup, bu kurallar bir hiyerarşik düzen içinde yer alırlar ve bu hiyerarşik düzen içindeki hiçbir kural, kendisinden bir önce gelen kurala aykırı olamaz. Bu hiyerarşik düzen; anayasa, kanun, kanun hükmünde kararname, kararname, tüzük, yönetmelik ve tebliğ şeklinde sıralanmaktadır. Bu anlamda; kanun anayasaya, tüzük kanuna aykırı hükümler taşıyamaz. Bir başka ifadeyle; yazılı hukuk kuralları bir piramit biçiminde sıralanmakta olup, piramitin tepesinde anayasa, en geniş kısmı olan tabanında ise, tüm yazılı hukuk kurullarının uygulandığı sosyal yaşam yer almaktadır. Her kural, kendisinden bir önce gelen kural açısından daha ayrıntılı kuralları (hükümleri) içerir ve bu anlamda bir tür açıklayıcı kural niteliğini taşır.

1. Anayasa

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası 18.10.1982 tarih ve 2709 Sayılı Kanun ile yürürlüğe konulmuş bulunmaktadır. Yazılı hukuk kuralları içerisinde, hiyerarşik düzende ilk sırada yer alan Anayasamızın planlama, vergi ödevi ile piyasaların denetimi ve dış ticaretin düzenlenmesi ile uluslararası anlaşmaları yapma yetkileri aşağıdadır.

1. Planlama

   Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı, özellikle sanayiin ve tarımın yurt düzeyinde dengeli ve uyumlu biçimde hızla gelişmesini, ülke kaynaklarının döküm ve değerlendirmesini yaparak verimli şekilde kullanılmasını planlamak, bu amaçla gerekli teşkilatı kurmak devletin görevidir. Planda, milli tasarrufu ve üretimi arttırıcı, fiyatlarda istikrar ve dış ödemelerde dengeyi sağlayıcı, yatırım ve istihdamı geliştirici tedbirler öngörülür, yatırımlarda toplum yararları ve gerekleri gözetilir, kaynakların verimli şekilde kullanılması hedef alınır. Kalkınma girişimleri, bu plana göre gerçekleştirilir. Kalkınma planlarının hazırlanmasına, Türkiye Büyük Millet Meclisince onaylanmasına, uygulanmasına, değiştirilmesine ve bütünlüğünü bozacak değişikliklerin önlenmesine ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir (Anayasa, Md. 166).

2. Piyasaların denetimi ve dış ticaretin düzenlenmesi

   Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici tedbirleri alır, piyasalarda fiili veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi önler. Diğer taraftan, dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere düzenlenmesi amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verebilir (Anayasa, Md. 167). Nitekim, 2976 Sayılı Dış Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun Anayasanın bu maddesine istinaden yürürlüğe konulmuştur.

3. Vergi ödevi

   Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür. Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı, maliye politikasının sosyal amacıdır. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi Bakanlar Kurulu'na verilebilir (Anayasa, md. 73). Nitekim, dış ticaret üzerindeki mali yüklerin en önemlilerinden birini oluşturan gümrük vergisi oranlarının tespitine ilişkin işlemler Dış Ticaret Müsteşarlığı'nca, yukarıda belirtilen bu hükümlere dayanılarak çıkarılmış bulunan 5383 Sayılı Gümrük Kanununa Bağlı Gümrük Giriş Tarife Cetvelinin Değiştirilmesi Hakkında 474 Sayılı Kanun'un Bakanlar Kuruluna verdiği yetkilere istinaden yapılmaktadır.

4. Uluslararası anlaşmaları yapma yetkisi

Uluslararası anlaşma yapma yetkisi 5.5.1969 tarih ve 1173 Sayılı Kanun ile Dışişleri Bakanlığına verilmiştir. Ancak, günümüzde uluslararası ilişkilerin artması ve çeşitlenmesi nedeniyle uzmanlaşmaya ihtiyaç duyulmuş ve ticari ve ekonomik anlaşmaları yapma görevi 13.12.1983 tarih ve 188 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK), 8.6.1984 tarih ve 232 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve 16.4.1986 tarih ve 32784 Sayılı Kanun ile Hazine ve Dışticaret Müsteşarlığı'na, 9.12.1994 tarih ve 4059 sayılı Kanun ile Hazine Müsteşarlığına (1173 Sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde) ekonomik ve mali anlaşmalar yetkisi verilmiştir. Öte yandan, kalkınma planları ve genel ekonomik politikalar çerçevesinde, iki veya çok taraflı ticaret anlaşmalarını hazırlamak, ticaret anlaşmalarının uygulanması ile ilgili mevzuatı hazırlamak, yürürlüğe koymak ve uygulamak, uluslararası veya bölgesel ekonomik ve ticari işbirliği anlaşmalarına ilişkin hazırlık çalışmalarına ve müzakerelerine katılmak, Dış Ticaret Müsteşarlığı'na verilmiş bir görevdir. Ancak, anlaşma yapma yetkisi Dışişleri Bakanlığı'nındır (244 Sayılı Kanun, Md.3).

1982 Anayasa'sının uluslararası anlaşmalarla ilgili hükümleri 90'ıncı ve 104'üncü maddelerinde yer almış olup, bu maddelerin ilki "TBMM'nin görev ve yetkileri", ikincisi ise "Cumhurbaşkanı'nın görev ve yetkileri" ile ilgilidir. 1982 Anayasa'sının sözkonusu maddelerinde, Türkiye Cumhuriyeti adına devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla anlaşmalar yapmak, onaylamak ve yürürlüğe koymak yetkisini yasama ve yürütme organları arasında paylaştırdığı anlaşılmaktadır. Bu itibarla, 1961 Anayasa'sının uluslararası anlaşmalarla ilgili hükümleri ile 1982 Anayasa'sının bu konudaki hükümleri arasında (bazı kelime değişiklikleri dışında) büyük bir paralellik bulunmaktadır.

Uluslararası anlaşmaların akdini, uygulamaların bir düzene bağlanması amacıyla 31.5.1963 tarih ve 244 sayılı "Milletlerarası Anlaşmaların Yapılması, Yürürlüğü ve Yayınlanması ile Bazı Anlaşmaların Yapılması için Bakanlar Kuruluna Yetki Verilmesi Hakkında Kanun" başlıca iki konuda kurallar koymuştur. Bunların birincisi; uluslararası anlaşmaların Türk hukukuna göre nasıl akdedileceği konusudur. İkinci kural ise; hükümetin, TBMM'nin bir kanun ile onaylamasını uygun bulmasına gerek kalmadan akdedilebileceği anlaşmaları belirlemektedir. 244 Sayılı Kanun ise, 5.5.1969 tarih ve 1173 sayılı "Milletlerarası Münasebetlerin Yürütülmesi ve Koordinasyonu Hakkında Kanun" ile bazı bakımlardan tamamlanmıştır.

Anayasamızın 90'ıncı maddesinin ikinci ve üçüncü fıkralarında belirtilen istisnalar dışında kalan anlaşmaların onaylanması TBMM'nin onaylamayı bir kanun ile uygun bulmasına bağlıdır. Çünkü, Anayasamızın 90'ıncı maddesinin birinci fıkrasında kabul edilen genel prensibe göre; Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle veya milletlerarası kuruluşlarla yapılacak anlaşmaların onaylanması TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır (Anayasa, MD. 90/1). Diğer taraftan, istisnalar arasında bulunsa bile Türk yasalarına değişiklik getiren anlaşmaların onaylanması, mutlak surette onaylamanın, TBMM'nin onaylamayı bir yasayla uygun bulması esasına bağlıdır (Anayasa, Md. 90/4).

Bir anlaşmanın uygun bulma yasası gerektirmesi durumunda, yasa tasarısının hazırlanması Dışişleri Bakanlığı'nın görevidir (1173 sayılı Kanun'un 8'inci maddesiyle değiştirilen 244 sayılı Kanun'un 4/1'inci maddesi). Önceden imzalanmış bir anlaşmanın mutlaka Hükümetçe belirli bir süre içinde TBMM'ne sunulması zorunluluğu yoktur. Hükümetin, dış politikayı yürütürken imzalamış olduğu bir anlaşmayı TBMM'ne sevketme zamanı konusunda takdir hakkına sahip olduğu kabul edilmektedir. Anlaşmanın uygun bulunması yasa önerisi TBMM'ne Bakanlar Kurulu tarafından yapılır. TBMM'ne gelen uygun bulma yasa tasarısı ve eki olan anlaşma metni Dışişleri Komisyonu ve ilgili komisyonlarda görüşülerek TBMM Genel Kuruluna gelmektedir. TBMM, bir anlaşmayı kabul etmek veya reddetmekten başka bir olanağa sahip değildir. Milletlerarası anlaşmaların uygulanmasının durdurulması, sona erdirilmesi ise Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile olmaktadır (244 Sayılı Kanun, Md.3/1).

Bir anlaşmanın iç hukukumuzda yürürlüğe girebilmesi için ilke olarak, Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile Resmi Gazete'de yayımlanması zorunludur (244 Sayılı Kanun, Md. 3/2). Ancak, Anayasa'nın 90'ıncı maddesinin üçüncü fıkrasında belirtilen "uygulama anlaşmaları" ile yasanın verdiği yetkiye dayanılarak yapılan "ekonomik, ticari, teknik ve yönetsel anlaşmalar" bazı koşullarda yayımlanmadan yürürlüğe girebilir. Bu tür anlaşmaları yayımlayıp, yayımlamamak Hükümetin takdirindedir. Bununla birlikte, bu anlaşmalardan da "ekonomik ve ticari" konulara ilişkin olanları ile "özel kişilerin haklarını" ilgilendirenler yayımlanmadan yürürlüğe konulamamaktadır (Anayasa, md.90/3, 244 Sayılı Kanun md. 3/3).

1. Kanunlar

   Hukuki anlamda kanun, yetkili yasama organlarınca düzenlenerek usulune uygun olarak yürürlüğe konulmuş pozitif hukuk kuralıdır. Ancak, bu ölçüt, her zaman geçerli değildir. Örneğin: Anayasa Mahkemesi Kararları, Yargıtay İçtihatleri Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nca alınan "içtihatı birleştirme kararları", Bakanlar Kurulu'nca düzenlenen kanun hükmünde kararnameler ve TBMM'ce onaylanan milletlerarası anlaşmalar da kanun niteliğini taşımaktadırlar.

2. Kanun hükmünde kararnameler

   Kanun hükmünde kararname, Bakanlar Kurulu tarafından, TBMM'nin verdiği yetkiye dayanılarak çıkartılır (Anayasa, Md. 91). Bu yetki bir kanun biçiminde verilir ve burada sözkonusu yetkiye dayanılarak çıkartılabilecek kanun hükmünde kararnamenin çıkarılma amacının, kapsamının, ilkelerinin, kullanma süresinin ve sayısının belirtilmesi gerekir. Kanun hükmünde kararnameler, devletin acil kanun çıkarma ihtiyaçları karşısında yasama organının yavaş çalışması nedeniyle ortaya çıkabilecek sakıncaları gidermek amacıyla düzenlenmektedir. Kanun hükmünde kararnameler Resmi Gazete'de yayımlandıkları gün TBMM'ne sunulur, aksi halde yürürlükten kalkarlar.

3. Tüzükler

   Tüzükler, Bakanlar Kurulu tarafından, kanunun uygulanmasını göstermek veya kanunun emrettiği işleri belirtmek üzere; kanunlara aykırı olmamak şartıyla ve Danıştay'ın incelenmesinden geçirildikten sonra çıkarılırlar. Tüzükler de aynen kanunlar gibi Cumhurbaşkanı tarafından imzalanır ve Resmi Gazete'de yayımlandıktan sonra yürürlüğe girerler. Tüzüklerin, mutlaka bir kanuna dayanması, bir başka ifadeyle bu kanunu açıklayıcı nitelikte olması zorunludur. Tüzükler, hiçbir biçimde kanuna aykırı hükümler taşımamalıdır. Aksi halde, bu kabil tüzükler veya bunların kanuna aykırı hükümleri Danıştayda açılacak bir "iptal davası" ile iptal edilebilir.

4. Yönetmelikler

Yönetmelikler, bir veya birkaç Bakanlık veya bir kamu kuruluşu tarafından, bu kuruluşun görev alanındaki kanun, tüzük ve kararnamelerin uygulanmasını sağlamak amacıyla çıkartılan pozitif hukuk metinleridir. Yönetmelikler, dayanak buldukları kanun, tüzük ve kararnamelere aykırı hükümler taşıyamazlar. Aksi takdirde, Danıştay'da açılacak "iptal davası" ile iptal edilebilirler.

1. Yazılı olmayan kurallar : Örf ve Adet

   Örf ve adet eş anlamlı kelimeler olmasına rağmen, bu kelimelerin birlikte kullanılmaları yaygın bir gelenektir. Gelenek, mer-i hukuk kuralları içinde önemli bir yere sahiptir. Örneğin: Medeni Kanun'un birinci maddesinin ikinci cümlesinde "hakkında kanuni bir hüküm bulunmayan meselede hakim, örf ve adete göre ….. hükmeder" denilmektedir. Öte yandan, Türk Ticaret Kanunu'nun birinci maddesinin ikinci fıkrasında "hakkında ticari bir hüküm bulunmayan ticari işlerde mahkeme, ticari örf ve adete …… göre karar verir" hükmü yer almıştır. Görüldüğü üzere, yürürlükteki hukuk sistemi açısından gelenek kuralları, yazılı hukuk kurallarından sonra ikinci sırayı almaktadır. Bir başka deyişle, hakkında kanunda, tüzükde, kararnamede veya yönetmelikte hüküm bulunmayan hallerde gelenek kuralları uygulanmaktadır.

2. İçtihat hukuku

   İçtihat, hukukta sözlük anlamından farklı olarak teknik anlamda kullanılan bir kavram olup, mahkemelerin genel nitelikteki hukuk kurallarını özel olaylara uygulamaları sonucu ortaya çıkan kararlarını anlatmak için kullanılmaktadır. Bir başka ifadeyle, içtihat hukuku'na mahkeme kararlarında belirtilen kanunu yorumlayıcı nitelikteki kuralların tümü de denilebilir. Yazılı hukuk ve gelenek kurallarının aksine, içtihat hukuku kuralları uyulması zorunlu nitelikteki kurallar değillerdir. Yalnız, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları, hakimi bağlayıcı nitelikte kurallardır.

3. Doktrin

Hukukla uğraşan hakim, avukat, bilim adamı, vb. çeşitli kişilerin bu alandaki görüşlerinden oluşan pozitif hukuk kaynağını teşkil eden doktrine, mahkeme içtihatleri karşıtı olarak "bilimsel içtihat" adı da verilmektedir. Doktrin, pozitif hukuk açısından bağlayıcı nitelikte bir kaynak değildir. Ancak, uygulamacılara yol göstermesi bakımından büyük bir önem taşıdığı da inkar edilemez.

Dış ticaret iki veya daha fazla ülke arasında yapılan mal ve/veya hizmet alış-verişi olup, bu işlem özellikle mal alım ve satımında gerçekleşmektedir. Bu itibarla, dış ticaret mevzuatı genellikle bir ülkeden diğer bir ülkeye satılan (ihracat) veya o ülkeye bir başka ülkeden getirilen (ithalat) malların, çıkış veya giriş işlemlerinin düzenlenmesini içeren kaideler silsilesidir. Muhtelif ülkelerde yerleşik kişi ve kuruluşların birbirleriyle karşılıklı olarak yaptıkları ticari işlemler ile ilgili uygulamalar, ulusal dış ticaret, gümrük ve kambiyo mevzuatı yanısıra bankacılık, sigortacılık ve taşımacılık mevzuatı ile uluslararası ticari teamüller ve kurallar, ayrıca ilişki kurulan ülkenin bu konudaki mevzuatı da gözönünde tutularak yürütülmektedir. Dolayısıyla, dış ticaretin uluslararası bir boyuta sahip olması nedeniyle dış ticaretin literatürü de geniş kapsamlıdır.

Mala yönelik dış ticari işlemlerde; malların ihraç ve ithaline ait usul ve esasların saptandığı "ulusal dış ticaret mevzuatı", malların ülkeden çıkışı veya ülkeye girişi ile ilgili usul ve esasların tespit edildiği "ulusal gümrük mevzuatı" ve mallara ilişkin bedellerin ödenmesi ve transferine ait usul ve esasların belirlendiği "ulusal kambiyo mevzuatı" devreye girmektedir. Burada belirtilen üç ayrı mevzuatın uygulamaları, her ülkede ayrı resmi mercilerce yürütülmesine rağmen, birbirlerini tamamlar mahiyet arzetmektedir.

Ülkemizde, ihracatın ve ithalatın kalkınma planları ve yıllık programlardaki ilke, hedef ve politikalar yönünde ülke ekonomisi yararına düzenlenmesi, desteklenmesi ve geliştirilmesinin sağlanması, kamu kurum ve kuruluşlarına çeşitli mevzuatla verilmiş yetkilerin kullanımına ilişkin politikaların uygulanmasına dair esasların düzenlenmesi, uygulamalarda ilgili kuruluşlar arasında koordinasyonun temini, dış ticarete konu malların standartlaştırılmasının sağlanması, İhracat Rejimi Kararı, İthalat Rejimi Kararı da dahil olmak üzere ihracat ve ithalatın kalite ve standartlar yönünden denetlenmesine yönelik Dış Ticarette Standardizasyon ve Teknik Düzenlemeler Rejimi Kararı'na ilişkin mevzuatı hazırlamak, yürürlüğe koymak ve uygulamayı izlemek, genel ekonomik politikalar çerçevesinde iki ve çok taraflı ticaret anlaşmaları ve protokolleri hazırlamak, Avrupa Birliğine yönelik hükümetçe belirlenecek amaçlar doğrultusunda ekonomik ve ticari ilişkilerde uygulanacak politikaların saptanması çalışmalarını ve Gümrük Birliğinin ekonomik ve ticari etkilerine ilişkin değerlendirmeleri yapmak ve önerileri hazırlamak, ülkemizde serbest bölgelerin kurulması, yönetilmesi ve işletilmesine dair mevzuatı düzenlemek ve yürürlüğe koymak, Türkiye ve dünya ekonomisi ve ticareti ile ilgili gelişmeleri sürekli izlemek, değerlendirmek ve bu konudaki bilgileri süratle kullanıcıların hizmetine sunmak görevi, 1994 Tarih ve 4059 Sayılı Kanun ile "Dış Ticaret Müsteşarlığı"na verilmiş bulunmaktadır. Merkez, taşra ve yurt dışı teşkilatından oluşan bu Müsteşarlık, faaliyetini doğrudan Başbakan'a bağlı olarak sürdürmektedir.

Dar kapsamlı tutulan bu çalışmamızda; yukarıda belirtilen konular arasında yer alan ihracat, ithalat ve standardizasyon mevzuatının hukuki çerçevesi incelenmiş bulunmaktadır.

İhracat; "bir malın veya değerin yürürlükteki İhracat Mevzuatı ile Gümrük Mevzuatı'na uygun şekilde fiili ihracatının yapılması ve Kambiyo Mevzuatı'na göre bedelinin (bedelsiz ihracat hariç) yurda getirilmesi veyahut Dış Ticaret Müsteşarlığı'nca ihracat olarak kabul edilecek sair çıkışlar" olarak tanımlanmıştır. Fiili ihracat ise; "ihraç konusu malın gümrük mevzuatı hükümleri çerçevesinde, muayenesinin yapılıp taşıta yüklenmesini, bir yerden veya muhtelif yerlerden bir defada veya kısım kısım gelmekte olan dökme ve diğer eşyada yüklemenin tamamlanmasını veyahut gümrük mevzuatınca fiili ihracat olarak kabul edilebilecek sair çıkışlar" olarak ifade edilmektedir.

Ülkemizde (bedelli ve bedelsiz) ihracat ile ilgili her türlü işlem, İhracat Rejimi Kararı, bu karara istinaden çıkarılan yönetmelik, tebliğ ve talimatlar ile iki veya çok taraflı anlaşmalar çerçevesinde yürütülmekte olup; anılan kararın amacı; ihracatın ülke ekonomisi yararına düzenlenmesi, desteklenmesi ve geliştirilmesini sağlamaktır. İhracata ilişkin mevzuatı hazırlamaya, ihracatın her aşamasında gözetim, denetim ve yönlendirilmesine ilişkin her türlü önlemleri almaya, ihracatla ilgili işlemleri her safhada izlemeye ve bu hususlar ile ilgili düzenlemeler yapmaya, ihracatta kısıtlama ve yasaklama getirmeye, gerektiğinde ihracatı müsaadeye veya kayda bağlamaya, karşılıklı ticaret uygulamalarının usul ve esaslarını belirlemeye, transit ticaret, geçici ihracat, bedelsiz ihracat, ticari kiralama yoluyla ihracat ile yurt dışında inşaat, tesisat ve montaj işi alan müteahhitlerin yapacağı ihracatı düzenlemeye, ihracat politikalarında bir bütünlük sağlanması için ilgili kurum ve kuruluşların ihracata yönelik faaliyet ve kaynaklarını koordine etmeye 9.12.1994 tarih ve 4059 sayılı Kanunun 3/a maddesi uyarınca Dış Ticaret Müsteşarlığı yetkili kılınmıştır.

1. İhracat mevzuatının hukuki çerçevesi

Yürürlükteki İhracat Rejimi Kararı 22.12.1995 tarih ve 95/7623 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ekinde 6.1.1996 tarih ve 22515 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak uygulamaya konulmuştur. Sözkonusu Bakanlar Kurulu Kararı'nda "Ekli İhracat Rejimi Kararı'nın yürürlüğe konulması; Yüksek Planlama Kurulunun 22.12.1995 tarihli ve 95/84 Sayılı Raporu üzerine, 27.6.1963 tarihli ve 261 sayılı Kanunun 1'inci maddesi ile 28.7.1967 tarihli ve 933 Sayılı Kanunun 3'üncü maddesinin c bendine göre, Bakanlar Kurulu'nca 22.12.1995 tarihinde kararlaştırılmıştır" denilmektedir.

• Ürünlerimize dışsatım gücü kazandırmak ve dışsatımı özendirmek amacıyla, bunların belgelerle belirlenecek dışsatım fiyatlarına giren vergi, resim, harç ve benzer etkiler yapan diğer yükümlülükleri, bağışıklık ve ayrıcalıklar tanımak ya da iade suretiyle, gerektiğinde yürürlükte bulunan mali mevzuattaki dışsatıma ilişkin bağışıklık, geçici kabul ve iade hükümlerini de geride bırakarak tamamen ya da kısmen gidermeye ve bu amaçla gerekli usulleri saptamaya, bunların uygulanmasını sağlayacak koşulları hazırlamaya, bu usul ve koşullarda gerekli değişikleri yapmaya,
• Yurtdışı müteahhitlik hizmetlerindeki vergi yükünü azaltmak için, Türkiye'ye giren net döviz girdisi üzerinden belirlenecek bir oranda vergi iadesi yapmaya,
• Yabancı kuruluşlarca tümü ya da bir bölümü finanse edilen yurtiçi yatırımlardan uluslararası ihaleye çıkarılanların gerçekleştirilmesini yüklenen yerli müteahhitlerin, finanse eden kuruluşlarca T.C. Merkez Bankasına transfer edilen ve Türkiye'de kalan dövizlerin miktarı üzerinden belirlenecek bir oranda vergi iadesinden yararlandırmaya.

Uluslararası ticaret normlarını belli bir temele yerleştiren ve ülkemizin de taraf olduğu Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT)'nın Nihai Senedinin imzalanmış olması ve 1996 yılından itibaren Avrupa Birliği ile Gümrük Birliğine gitmemiz, ülkemiz dış ticaretinin ve sektöre yönelik devlet desteklerinin uluslararası normlar düzeyine getirilmesi zorunluluğunu ortaya koymuştur. Bu nedenle, parasal desteklerin kaldırıldığı ortamda uluslararası rekabete açılacak ülkemiz üreticilerinin desteklenmesi, dış ticaretimizin liberalize edilmesi, bilhassa sanayi sektörümüzün karşılaşacağı yoğun rekabet karşısında korunabilmesi, sanayimizin güçlendirilmesi ve teknolojik gelişmenin sağlanmasını teminen "İhracata Yönelik Devlet Yardımları" hakkındaki 94/6401 Sayılı Karar çerçevesinde hazırlanan muhtelif karar ve tebliğler yürürlüğe konulmuştur. Bu itibarla, 1963 yılında yürürlüğe konulan, sadece iki maddeden ibaret olan ve 2'nci maddesi 933 Sayılı Kanun ile yürürlükten 1967 yılında kaldırılan 261 sayılı yasanın 1'inci maddesinin ise, günümüzün ticari ve ekonomik koşullarına uyacak şekilde tadilinin zorunlu olacağı kanısındayız.

Kalkınma Planının Uygulanması Esaslarına Dair Kanun'un 3/3 inci maddesinde "İhracatın kalkınma planı ve yıllık programlar dairesinde geliştirilmesi ve düzenlenmesi için gerekli tedbirler Bakanlar Kurulu Kararnameleri ile alınır" denilmektedir. Diğer taraftan, mezkür Kanun'un 13 üncü maddesinde "bu Kanunda sözkonusu Kararnamelerin ve 261 sayılı Kanun'un 1 inci maddesinde yazılı Kararnamelerin çıkarılmasından önce Yüksek Planlama Kurulu'nun mütalaası alınır" ibaresi yer almaktadır.

1967 yılında yürürlüğe giren 933 sayılı Kanun 15 maddeden ibarettir. Bu Kanun'un 1 inci maddesinin tamamı, 2 inci maddesinin A ve B fıkraları ile C fıkrası'nın ikinci paragrafı, 3 üncü maddesinin A ve B fıkraları, 5 inci maddesinin tamamı, 7 inci maddesinin son paragrafı, 9 uncu maddesinin tamamı Anayasa Mahkemesi'nin 23/24/25 Ekim 1969 tarihli kararı ile iptal edilmiştir. Ayrıca, bu Kanun'un 11 inci maddesi ise, 261 sayılı Kanun'un 2'nci maddesi ile yürürlükten kaldırılmıştır. Sözkonusu Kanun'un 12'nci maddesi'nde (ek madde) "Orman Genel Müdürlüğü'nün kendi istihsal ettiği mal ve maddeleri ihraç edebilmesi için ihracat ruhsatnamesi aranmaz" denilmektedir. Uygulanmakta olan ihracat politikalarının gereği olarak gelişen ve değişen şartlara uyum sağlamak amacıyla 95/7623 sayılı Kararname eki İhracat Rejimi Kararı ve buna ilişkin yardımcı mevzuatın yeniden düzenlenmesi sonucunda 1996 yılı başından itibaren Avrupa Birliği mevzuatı ile uyum sağlanmış, uzun yıllardır uygulamada bulunan ihracat beyannameleri uygulaması kaldırılmış, gümrük beyannamelerine ilgili ihracatçı birliği'nin onayı ile gümrük idarelerine başvurulması esası getirilmiş, ihracat yapabilmek için ihracatçı belgesi (ve ruhsatnamesi)'ne sahip olma yükümlülüğü kaldırılmış, gerçek usulde vergiye tabi (tek vergi numarası sahibi) gerçek ve tüzel kişi tacirler, Esnaf ve Sanatkar Odalarına kayıtlı olup üretim faaliyetleri ile iştigal eden esnaf ve sanatkarlar ile ortak kuruluşlar ve konsorsiyumlara da ihracat yapabilme imkanı tanınmıştır. Dolayısıyla, 933 sayılı Kanun'un 12'nci maddesi hükümsüz kalmış bulunmaktadır.

Yukarıda belirtilen nedenlerle, 1967 yılında bazı maddeleri tamamen, bazı maddeleri kısmen Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilen, 4 üncü maddesinde belirtilen "Büro"nun ve yetkilerinin Hazine Müsteşarlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı'nca üstlenilmesinin, 12'nci maddesindeki uygulamanın ortadan kalktığı gözönünde tutulursa 933 sayılı Kanun'un güncelleştirilmesi kaçınılmaz hale gelmiştir.

Usulüne uygun şekilde yürürlüğe konulmuş uluslararası anlaşmalar T.C.Anayasası'nın 90 ıncı maddesine göre kanun hükmündedirler. Bu sebeble, bu anlaşmalardan ihracata dair hüküm taşıyanlar (örneğin: Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki Gümrük Birliği Anlaşması, Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğunu Kuran Anlaşmanın yetki alanına giren ürünlerin ticaretine ilişkin Serbest Ticaret Anlaşması, Türkiye ile EFTA ülkeleri arasında yapılan Serbest Ticaret Anlaşması, Türkiye ile bazı ülkeler (İsrail, Romanya, Macaristan, Litvanya, Bulgaristan, Estonya, Bosna-Hersek, Çek ve Slovak Cumhuriyetleri ve Makedonya) ile akdedilen serbest ticaret anlaşmaları, Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması, Kimyasal Silahlar Sözleşmesi, vb. ihracata ilişkin mevzuata dayanak teşkil etmektedir.

Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu, dış ticaretin ülke ekonomisin yararına düzenlenmesini sağlamak amacıyla madde politikasının takibi ve fiyat istikrarının temini amacıyla 25.1.1980 tarihinde 2976 sayılı Kanunun 2'nci maddesine istinaden ihdas olunmuştur. Bu Fonun kaynakları arasında "her türlü ürün ve malın ihracında iç ve dış fiyatlardaki gelişmeler dikkate alınarak bu malların ihraç bedellerinden kilo, adet veya kıymet esasına göre yapılacak prim tahsilat veya kesintileri" sayılmaktadır. Muhtelif tarihlerde muhtelif Bakanlar Kurulu Kararlarıyla değişikliklere uğrayan bu Fonun halihazırda,yasal dayanağı 14.10.1988 tarihli ve 88/13384 sayılı Karar olup, bu Kararın 11'inci maddesinde yer alan "İhracatında Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu Primi Kesintisi" yapılacak mallar ve miktarları Bakanlar Kurulu Kararlarıyla Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe konulmaktadır.

Bir ülkede üretilen veya üretilmeyen malların ülke dışından vergileri ödenerek veya ödenmeksizin geçici veya kesin olarak yurda sokulması işlemine ithalat denir. Döviz transferi yapılıp yapılmamasına göre ithalat bedelli ve bedelsiz olmak üzere iki türlüdür. Bedelli ithalat (İthalat Rejimi kapsamında olup); ithal edilen malların bedellerinin ithalattaki ödeme şekillerinden biriyle yurt dışına döviz transferi yapılarak gerçekleştirilen ithalatı, bedelsiz ithalat (Gümrük Mevzuatı kapsamında olup) ise; ithal edilen malların bedellerinin yurt dışında kazanılan dövizlerle karşılanarak yurt dışına herhangi bir döviz transferi yapılmadan gerçekleştirilen ithalatı ifade etmektedir. Genellikle, bedelsiz ithalatın herhangi bir gümrük vergisi veya fon ödenmeksizin yapılan ithalat olduğu yanılgısına düşülmektedir. Halbuki, böyle bir durum sözkonusu değildir. Nitekim, bedelsiz ithalat, gümrük vergisine tabi olabileceği gibi olmayabilirde. Burada dikkat edilmesi gereken husus, ithalatın gümrük vergisine tabi olup olmadığı değil, sadece mal bedelinin yurt dışında kazanılan dövizlerden karşılanarak mı veya yurt dışına herhangi bir transferin yapılarak mı gerçekleştiğidir. Mala karşı mal ile ödeme yapılan ticaret işlemleri ise İhracat Mevzuatı çerçevesinde düzenlenmektedir.

Ülkemizde (bedelli) ithalat ile ilgili her türlü işlem, İthalat Rejimi Kararı, bu Karar'a istinaden çıkarılan yönetmelik,tebliğ ve talimatlar ile iki taraflı veya çok taraflı anlaşmalar çerçevesinde yürütülmekte olup, anılan Kararın amacı, ithalatın ülke ekonomisi yararına ve uluslararası ticaretin gereklerine uygun olarak düzenlenmesini sağlamaktır. İthalata ilişkin mevzuatı hazırlamaya, ithalatın her aşamasında gerekli görülen değişiklikleri yapmaya ve önlemleri almaya, ülke malları fiyatlarının gerektiğinde kontrolünü yapmaya veya yaptırmaya, özel ve zorunlu durumları inceleyip sonuçlandırmaya 9.12.1994 tarih ve 4059 sayılı kanunun 3/b maddesi uyarınca Dış Ticaret Müsteşarlığı yetkili kılınmıştır.

1- İthalat mevzuatının hukuki çerçevesi

Yürürlükteki İthalat Rejimi Kararı (ek ve tadilleri) 20.12.1995 tarih ve 95/7606 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ekinde 31.12.1995 tarih ve 22510 (mü.) sayılı Resmi Gazete'de yayınlanarak uygulamaya konulmuştur. Sözkonusu Bakanlar Kurulu Kararı'nda "Ekli İthalat Rejimi Kararının yürürlüğe konulması, Devlet Bakanlığı'nın 18.12.1995 tarihli ve 85062 sayılı yazısı üzerine, 20.2.1930 tarihli ve 1567 sayılı Kanunun değişik 1'nci, 19.7.1972 tarihli ve 1615 sayılı kanunun 19 ve 20'nci, 14.5.1964 tarihli ve 474 sayılı Kanunun değişik 2'nci 6.5.1986 tarihli ve 3283 sayılı Kanunun 2'nci maddeleri ile 2.2.1984 tarihli ve 2976 sayılı Kanun hükümlerine göre, Bakanlar Kurulu'nca 20.12.1995 tarihinde kararlaştırılmıştır" denilmektedir.

Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 1567 sayılı Kanun'un yürürlük süresi ondört kez uzatılmış, daha sonra 25.2.1970 tarihinde 1224 sayılı Kanun ile sözkonusu Kanun süresiz olarak uzatılmış bulunmaktadır. Bu Kanunun 1'inci maddesinde "Kambiyo, nukut, esham ve tahvilat alım ve satımının ve bunlar ile kıymetli madenler ve taşlarla bunlardan mamul veya bunları muhtevi her nevi eşya ve kıymetlerin ve ticari senetlerle tediyeyi temine yarayan her türlü vasıta ve vesikaların memleketten ihracı veya memlekete ithalinin tanzim ve tahdidine ve Türk parasının kıymetinin korunması zımmında kararlar ittihazına İcra Vekilleri Heyeti selahiyetlidir" denilmektedir.

Ülkemizde, kambiyo ve döviz hukuku, 1928 dünya ekonomik krizinden sonra beliren lüzum ve zaruretlere uyularak 1930 yılında geçici bir süre için yürürlüğe konulan 1567 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir. Hükümetce döviz piyasasını doğrudan denetleyebilmek, dış ödemeler bilançosunun olumsuzluklarının giderilmesi amacıyla gündeme gelen ve ana felsefesi 1929 ekonomik bunalımına karşı para değeri korumak olduğu ileri sürülen bu Kanun ile, aslında ulusal bir ekonomi politikasının uygulanması hedeflenmiştir. Başlangıçta sadece Bakanlar Kuruluna, kambiyo ve döviz işlemlerinin düzenlenmesi ve sınırlandırılmasına ve Türk parasını kıymetini koruma konusunda gerekli görülecek karar ve tedbirleri almaya yetki veren, bir diğer ifadeyle; kambiyo ve nukut işlemlerine Hükümet müdahalesi temin eden ve bazı yasak ve ceza müeyyideleri ihtiva eden bu Kanun yedi maddeden oluşmaktadır. Bu Kanuna dayanılarak çıkarılan muhtelif kararlar ve tebliğler ile kambiyo kontrolü amaçlanmaktadır. Son yıllardaki yumuşamalara rağmen bu kontrol elan devam etmektedir. Ancak, T.C. Merkez Bankasının aracılık işlemlerinden çekilmesi ve dış ticaret işlemlerinde ticari bankaların yetkili kılınması bankalara kişilik kazandırmış ve genişletilmiş bir kambiyo kontrol sistemi çerçevesinde ticari bankalara uluslararası bankalar gibi işlem yapma olanağı verilmiştir. İthalatta döviz transferlerine ilişkin hususlar, 1567 sayılı Kanun ve bu Kanun'a istinaden yayımlanan 32 sayılı Karar (ek ve tadilleri) çerçevesinde yürütülmektedir.

19.7.1972 tarih ve 1615 sayılı Gümrük Kanunu 27.10.1999 tarih ve 4458 sayılı (yeni) Gümrük Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. 4458 sayılı Kanunun 55 inci maddesinde "Aksine hüküm bulunmadıkça, niteliğine, miktarına, menşeine, yükleme veya varış ülkesine bakılmaksızın, bir eşya, belirlenmiş şartlar altında her zaman gümrükçe onaylanmış işlem veya kullanımlardan birine tabi tutulabilir. Bakanlar Kurulu; kamu ahlakı, kamu düzeni, kamu güvenliği, insan, hayvan ve bitki sağlık ve hayatlarının korunması, sanatsal, tarih veya arkeolojik değeri olan ulusal hazinelerin korunması, fikri ve sınai mülkiyet haklarının korunması gerekçeleri ile eşyanın gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulmasına yasaklama veya kısıtlamalar koyabilir. Türkiye ile ticaret, taşımacılık anlaşması bulunmayan ve imzalanmış anlaşmaları süresinden önce tek taraflı olarak kısmen veya tamamen hükümsüz bırakan veya Türk kara, hava ve deniz taşıtlarına karşı yasaklama ve kısıtlamalar koyan veya bunlar hakkında farklı işlemler uygulayan yabancı ülkelere ait eşya ve taşıtlara, karşılık olmak üzere, yasaklama veya kısıtlamalar koymaya ve farklı işlemler veya farklı tarifeler uygulamaya Bakanlar Kurulu yetkilidir" denilmektedir.

25.5.1964 tarih ve 474 sayılı 5383 sayılı Gümrük Kanununa Bağlı Gümrük Giriş Cetvelinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun’un 2 inci maddesinde “Uzun süreli kalkınma planının hedeflerini gözönünde bulundurarak Gümrük Giriş Tarife Cetvelinin mali ve koruyucu etkisini ülke ekonomisine en uygun nitelikte tutmak amacıyla, Maliye Bakanlığının, Gümrük ve Tekel Bakanlığı ve ilgili diğer bakanlık ve kuruluşların görüşlerini alarak önereceği kararnamelerle Gümrük Giriş Tarife Cetvelinde gösterilen gümrük vergisi ve ithalde alınan diğer vergi ve resim oranlarını, ithal edilecek maddelere göre değiştirmeye ve tarifelerdeki notlarda gerekli değiştirmeleri yapmaya ve bu değişikliklerin uygulanmasına ilişkin usul ve şartları tespit etmeye Bakanlar Kurulu yetkilidir. Bu suretle yapılabilecek değişikliklerden mevcut had ve nispetleri arttırıcı mahiyetteki ilaveler kıymet esasına göre vergilendirilenlerde,ilgili malın gümrük vergisine esas olan değerinin, ölçü esasına göre vergilendirilenlerde mevcut spesifik haddin yüzde ellisinden fazla olamaz” denilmektedir.

Yukarıdaki maddenin anlamı; bu Kanunun eki Gümrük Giriş Tarife Cetvelinde yer alan eşyanın gümrük vergisi had ve nispetleri Bakanlar Kurulu’nca sıfıra kadar indirilebilir veya bu cetveldeki had ve nispetlerin yüzde ellisine kadar arttırılabilir. Bakanlar Kurulu ayrıca, tarifedeki notlarda gerekli değişiklikleri yapmaya, bu değişikliklerin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye de yetkilidir. Sözkonusu madde hükmüne göre; Bakanlar Kurulu’nun mevcut kanuni vergi had ve nispetleri indirme yetkisine herhangi bir sınırlama getirilmemekle beraber, arttırıma ilişkin yetkisi en fazla yüzde elli oranında olmak üzere sınırlandırılmış bulunmaktadır. Bakanlar Kurulu, bu yetkisini, gümrük vergisi’nin mali ve koruyucu etkisini gözönünde tutarak İthalat Rejimi Kararı ile kullanmakta ve Gümrük Giriş Tarife Cetveli’nde yer alan maddelerin ithalatında tahsil edilen “ gümrük vergisi oranlarını” madde bazında belirlemektedir.

İkinci Dünya Savaşını müteakip dünyanın ekonomik konjonktürü ve dış ticaret ilişkilerinin giderek artışı, birçok ülkenin gümrüklerinden yapısal değişiklerini beraberinde getirmiş ve ülkemizde Avrupa’daki sistemleri kapsayan 5383 sayılı Gümrük Kanunu’nu yürürlüğe koymuştur. 5383 sayılı Kanun doğrudan doğruya kambiyo denetlemesi ile ilgili olup, o günkü dış ticaret rejimimizin dayanaklarından 12'nci maddesi ile dolaylı olarak kambiyo rejimimizi ilgilendiren 13 ve 14'üncü maddelerine aşağıda değinilmiştir.

Sözkonusu Kanun'un 12'nci maddesinde, “iç ve dış güvenliğin savunması, kamunun, hayvan ve ürünlerin hastalıklardan korunması, tarih ve sanat eserlerinin memleketten çıkışının önlenmesi maksadıyla Bakanlar Kurulunca giriş, çıkış ve transit serbestliği her vakit kısıtlanabileceği gibi mali ve iktisadi zaruretler halinde de aynı çarelere başvurulabilir” denilmektedir. Bu maddenin son hükmü ile hükümete verilen yetki “mali ve iktisadi zorunluluklar”ın mevcudiyeti halinde ithalat kısıtlamalarına başvurma yetkisidir. Kambiyo denetlemesinin ortaya çıkış nedenlerinden en önemlisinin dış ticaret güçlüğü diğer bir ifadeyle “ithalat” olduğu gözönünde tutulduğunda 5383 sayılı Kanun’un bu maddesinin 1567 sayılı Kanun kadar önemli bir kambiyo denetleme aracı olarak kullanılabileceği anlaşılmış olur. Nitekim, o dönemlerde dış ticaret rejiminin dayanağı esas itibariyle 5383 sayılı Kanun’un bu maddesi olmuştur. Kanun’un 13'ncü maddesi hükümete bir “mukabel-i misil” olanağı vermiş, bu husus o dönemin dış ticaret rejimlerini de kapsamına almıştır. Bu madde gereğince, Türkiye ile ticaret anlaşması yapmayan ülkelerden yapılacak ithalata hükümetçe sınırlamalar amaçlanmıştır. Diğer taraftan, kanun’un 14 üncü maddesinde hükümet, “Türkiye’ye yolladığı malları Gümrük Giriş Tarife Cetveli Hakkında Kanunun takip ettiği gayeyi sarsacak şekilde gizli veya açık surette prim, damping ve benzeri tedbirlerle teşvik eden memleketler eşyası hakkında bu tedbirleri tesirsiz bırakacak yüksek tarifeler uygulamaya ve başka çarelere başvurmaya” yetkili kılınmıştır. Bu madde, misliyle karşılık verme maddesi olmakla birlikte, hükümete, başka ülkelerin aldıkları tedbirlerle ülkemizde uygulanan kambiyo denetlemesi tedbirlerini etkisiz kılma çabalarını da karşılama yetkisini -zımmen- vermekte, böylece bir kambiyo denetleme vasıtası anlamı taşımaktadır. 5383 sayılı Kanun muhtelif tarihlerde beş kez değişikliğe uğramış olup, bu kanunlar içinde en önemlisi “spesifik sistem”den, “ ad valorem” sisteme geçiş ve gümrük vergilerinde taksitlendirme esasını getiren 474 sayılı Kanundur.

13.5.1986 tarih ve 3283 sayılı Bazı Kanunlarla Tanınmış Olan Gümrük Muafiyetlerinin Kaldırılması Hakkında Kanun'un 1'inci maddesinde “Bu maddede saklı tutulanlar ile milletlerarası anlaşmalar ve resmi dış kredi anlaşmalarına dayanılarak çıkarılanlar dışındaki kuruluş kanunları veya başka kanunlar ile kamu kurum ve kuruluşları (belediyeler dahil), kamu iktisadi teşebbüsleri, bunların bağlı ortaklıkları ve müesseseler ile özel kuruluşlar ve gerçek ve tüzel kişilere tanınan ithalde alınan her türlü vergi, resim ve harç muafiyeti hükümleri yürürlükten kaldırılmıştır.” denilmektedir. Diğer taraftan, sözkonusu Kanun’un 2'nci maddesinde ise "Birinci maddede belirtilen, kurum, kuruluş, teşebbüs, bağlı ortaklık ve müesseseler için gümrük vergisi ile ithalde alınan diğer vergi, resim ve harçlardan muafiyet tanımı hususunda Bakanlar Kurulu’na yetki verilmiştir." hükmü yer almaktadır. Bakanlar Kurulunun kurum, kuruluş ve kişi bazında muafiyet tanımı yetkisi “özel kararname” ler ile kullanılabileceği gibi İthalat Rejimi Kararı’nda Milli Savunma Bakanlığı'na muafiyet tanınması gibi uygulamalarda mevcut bulunmaktadır.

15.2.1984 tarih ve 2976 sayılı Dış Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un 1'inci maddesinde “Dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına düzenlenmesini sağlamak amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler konulması ve kaldırılması, bu yükümlülüklere ilişkin esasların tesbit edilmesi ve oluşan fonların kullanılması bu Kanun hükümlerine göre yürütülür” denilirken, bu Kanun’un 2'inci maddesi “Bakanlar Kurulu bu Kanun kapsamındaki konularda düzenlemeler yapmaya yetkilidir.” hükmünü koymuş bulunmaktadır. Söz konusu Kanun'un ek mali yükümlülüklere ilişkin 3 üncü maddesinde ise “ithalat, ihracat veya dış ticaret işlemleri üzerine konulan ek mali yükümlülüklerin nevi, miktarı, tahsili, takibi, iadesi gerektiğinde bütçeye irad kaydedilmesi, bir fonda toplanması ve fonun kullanım esasları Bakanlar Kurulu Kararında gösterilir. Ek mali yükümlülüklerin tahsilinde 6183 Sayılı Amme Alacaklarının Tahsili Usulü Hakkında Kanun Uygulanır.” hükmüne yer verilmiştir. Nitekim, Bakanlar Kurulu ( bu Kanunun 2'inci maddesinde belirtilen yetkiye istinaden), ithalat işlemleri üzerinden tahsil edilmek üzere çeşitli fonlar ihdas etmiş bulunmaktadır. Bunlara, Toplu Konut Fonu ile hali hazırda ithalata ilişkin hükümleri yürürlükten kaldırılan Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu örnek olarak gösterilebilir.

Usulüne uygun olarak yürürlüğe konulmuş uluslararası anlaşmalar T.C. Anayasası'nın 90'ıncı maddesi uyarınca kanun hükmünü taşımaktadır. Bu itibarla, bu anlaşmalardan ithalata ilişkin hüküm içerenler (örneğin; Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki Gümrük Birliği Anlaşması, Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu’nu kuran Anlaşmanın yetki alanına giren ürünlerin ticaretine ilişkin Serbest Ticaret Anlaşması, Türkiye ile EFTA ülkeleri arasında yapılan Serbest Ticaret Anlaşması, Türkiye ile bazı ülkeler (İsrail, Romanya, Macaristan, Litvanya, Bulgaristan, Estonya, Bosna-Hersek, Çek ve Slovak Cumhuriyetleri ve Makedonya ile akdedilen serbest ticaret anlaşmaları, Dünya Ticaret Örgütü (WTO) kuruluş Anlaşması, Kimyasal Silahlar Sözleşmesi, vb.) ithalata ilişkin mevzuata dayanak teşkil etmektedir .

• 4458 sayılı Gümrük Kanunu,
• 6326 sayılı Petrol Kanunu,
• 4257 sayılı İspirto ve İspirtolu içkiler İnhisarı Kanunu,
• 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu,
• 6968 sayılı Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Kanunu,
• 2813 sayılı Telsiz Kanunu,
• 3078 sayılı Tuz Kanunu,
• 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu,
• 3257 sayılı Sinema, Video ve Müzik Eserleri Kanunu,
• 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Kanunu,
• 904 sayılı İslahı Hayvanat Kanunu,
• 492 sayılı Harçlar Kanunu,
• 2872 sayılı Çevre Kanunu,
• 2767 sayılı Sıtma ve Firengi İlaçları Hakkında Kanun,
• 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu,
• 3226 sayılı Finansal Kiralama Kanunu,
• 3833 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Stratejik Hedef Planının Gerçekleştirilmesi Maksadıyla Gelecek Yıllara Sari Taahhütlere Girişme Yetkisi Verilmesi Hakkında Kanun,
• 1606 sayılı Bazı Dernek ve Kurumların Bazı Vergilerden, Bütün Harç ve Resimlerden Muaf Tutulmasına ilişkin Kanun,
• 2937 sayılı Devlet İstihbarat Hizmetleri ile Milli İstihbarat Teşkilatı Kanunu,
• 3338 sayılı Erzincan Depreminden Zarar Gören Kişilerin İhtiyaçlarının Giderilmesi Amacıyla Yürürlüğe Konulan Kanun,
• 2581 sayılı Deniz Ticaret Filosunun Güçlendirilmesi ve Gemi İnşa Tesislerinin Teşviki Hakkında Kanun,
• 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Kesici Aletler Hakkındaki Kanun,
• 2521 sayılı Avda ve Sporda Kullanılan Tüfekler, Nişan Tabancaları ve Av Bıçaklarının Yapımı, Alımı, Satımı ve Bulundurulmasına Dair Kanun,
• 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu,
• 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulu Hakkında Kanun,
• 6747 sayılı Şeker Kanunu,
• 1262 sayılı İspenciyarı ve Tıbbı Müstahsarlar Kanunu,
• 859 sayılı İpek Böceği ve Tohumu Yetiştirilmesi ve Muayene ve Satılması Hakkında Kanun,
• 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu,
• 1177 sayılı Tütün ve Tütün Tekeli Kanunu,
• 1072 sayılı Rulet, Tilt, Langırt ve Benzeri Oyun Alet ve Makinaları Hakkında Kanun,
• 2985 sayılı Toplu Konut Kanunu,
• 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu,
• 933 sayılı Kalkınma Planının Uygulanması Esaslarına Dair Kanun,
• 261 sayılı İhracatı Geliştirmek Amacı İle Vergilerle ilgili olarak Hükümetçe Alınacak Tedbirlere Dair Kanun,
• 308 sayılı Tohumlulukların Tescil, Kontrol ve Sertifikasyonu Hakkında Kanun,
• 3516 sayılı Ölçüler ve Ayarlar Kanunu,
• 1918 sayılı Kaçakcılığın Men ve Takibine Dair Kanun,
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu,
• 551 sayılı Markalar Kanunu,
• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu,
• 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun,
• 2690 sayılı Türkiye Atom Enerjisi Kurumu Kanunu,
• 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında KHK,
• 560 sayılı Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesi Hakkında KHK,
• 4320 sayılı Mera Kanunu,
• 3074 sayılı Akaryakıt Tüketim Vergisi Kanunu.

1. Gümrük Vergisi Mevzuatı

   4458 sayılı Gümrük Kanununun 181 inci maddesi hükmü uyarınca, gümrük vergisi tahsilatı, ödeme mükellefiyetinin başladığı tarihte yürürlükte bulunan 474 sayılı Gümrük Giriş Tarife Cetveli Hakkında Kanun eki Gümrük Tarife Cetvelinde belirtilen vergi oranları üzerinden yapılmakta, 474 sayılı Kanunun Bakanlar Kuruluna verdiği yetkiyi bu Kurul, İthalat Rejimi Kararı ile kullanmaktadır.

2. Katma Değer Vergisi Mevzuatı

   3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanununun 1 inci maddesi uyarınca her türlü mal ve hizmet ithalatı, bu Kanunun 28 inci maddesine istinaden yürürlüğe konulan Bakanlar Kurulu Kararlarında belirtilen oranlarda Katma Değer Vergisine tabi tutulmaktadır. Verginin matrahını, ithal edilen malın Gümrük Vergisine esas kıymeti, Gümrük Vergisinin kıymet esasına göre alınmaması veya malın gümrük vergisinden muaf olması halinde sigorta ve navlun bedelleri dahil CIF değeri, bunun belli olmadığı hallerde malın gümrükçe saptanacak değerine, ithalat sırasında ödenen her türlü vergi, resim, harç ve paylar ile mal bedeli üzerinden hesaplanan fiyat farkı, kur farkı gibi ödemelerin eklenmesi suretiyle bulunacak miktar oluşturmaktadır. Söz konusu Kanunun 10 uncu maddesine istinaden, ithalatta Katma Değer Vergisi ödeme mükellefiyeti, 4458 sayılı Kanun’a göre gümrük vergisi ödeme mükellefiyetinin başlaması, gümrük vergisine tabi olmayan işlemlerde ise fiili ithalin yapılması ile başlamaktadır.

3. Akaryakıt Tüketim Vergisi Mevzuatı

3074 sayılı Akaryakıt Tüketim Vergisi Kanununun 2'nci maddesinde; bu verginin mükellefinin, akaryakıtların satışını yapan rafineri şirketleri ile ithalatı gerçekleştiren kuruluşlar olduğu belirtilmiştir. Bu Kanunun 3 ve 4 üncü maddelerine istinaden; rafineri şirketleri için gümrüklü rafineri satış fiyatı her ne ad altında olursa olsun müşteriden alınan veya müşterinin borçlandığı para veya diğer değerlerin toplamını ifade eden satış bedeli üzerinden, bu Kanunun 4 üncü maddesinde belirtilen alt ve üst limitler içinde kalmak kaydıyla Bakanlar Kurulunca belirlenecek oranlarda, Akaryakıt Tüketim Vergisi tahsil edilmektedir.

1. Toplu Konut Fonu Mevzuatı

   2985 sayılı Toplu Konut Fonu Kanunun 1'inci maddesinde “Konut ihtiyacının karşılanması, konut inşaatını yapanların tabi olacağı usul ve esasların düzenlenmesi, memleket şart ve malzemelerine uygun endüstriyel inşaat teknikleri ile araç ve gereçlerin geliştirilmesi ve devletin yapacağı desteklemeler için Toplu Konut Fonunun meydana getirilmesi ve kullanılması bu Kanun hükümlerine tabidir” denilmektedir. Söz konusu Kanunun 2'nci maddesinde T.C. Merkez Bankası nezdinde bir Toplu Konut Fonu oluşturulmuş ve bu fonun kaynakları saptanmıştır. 1983-1996 yılları arasında ithal malları üzerinden Toplu Konut Fonu tahsil edilmiş ve tahsil edilen meblağlar bu Fon’un en büyük gelir kalemini oluşturmuştur. İthalatta tahsil olunan bu fon, ülkemiz ile yoğun ticari ilişkilerde bulunan ülkelerin haklı tepkisine yol açmıştır. Çünkü, GATT üyesi ülkeler birbirlerine danışmadan, ayrıca GATT’ın izni olmadan ek vergi yükümlülüğü, ek önlemlere başvuramazlar. Nitekim, Avrupa Birliğine olan yükümlülüklerimiz çerçevesinde, tarım ve işlenmiş tarım ürünleri dışındaki malların ithalatından tahsil edilen bu Fon’un uygulamasına 1996 yılı İthalat Rejimi Kararı (ve ek Karar) ile son verilmiş, tarım ürünleri ithalatında (balık ve diğer su ürünleri hariç) uygulanmakta olan Fon, gümrük vergisine dönüştürülmüştür.

2. Akaryakıt Fiyat İstikrar Fonu Mevzuatı

   “Ham Petrol ve Petrol Ürünlerinin Alım, Satım ve Fiyatlandırma Esasları ile Akaryakıt Fiyat İstikrar Fonu’nun İşleyişi Hakkında” 89/14264 sayılı Karar’ın 6'ncı maddesi hükmü çerçevesinde; petrol ürünlerinin tüketiciye intikalinde fiyat istikrarını temin etmek maksadıyla, gümrüklü rafineri satış fiyatı ve gümrüklü ithal fiyatı üzerinden, süper benzin, kurşunsuz benzin, normal benzin, gazyağı, motorin, jet yakıtı, kalorifer yakıtı ile 5 ve 6 nolu fuel-oil ithalatlarında Akaryakıt Fiyat İstikrar Fonu tahsil edilmektedir.

3. Savunma Sanayii Destekleme Fonu Mevzuatı

   3238 sayılı Kanun ve bu Kanuna istinaden yayımlanan 87/12468 sayılı Karar uyarınca; bazı alkollü içkiler ile tütün mamulleri ithalatında değişir tutarlarda Savunma Sanayii Destekleme Fonu tahsil edilmektedir.

4. Tütün Fonu Mevzuatı

   91/1755 sayılı Karar’a istinaden 27.7.1991 tarihli ve 20942 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Tütün Fonu Yönetmeliğinin 4'üncü maddesi çerçevesinde; yabancı tütün ile yurt içinde harmanlanmış ve imal edilmiş sigaraların bünyesine giden yabancı tütünün ithali sırasında ve üretilmiş durumda ithal edilen sigaraların ithalatında bünyesinde bulunan yabancı tütüne istinaden paket başına Tütün Fonu alınmaktadır.

5. Yatırımları Teşvik Fonu Mevzuatı

   88/13458 sayılı Karar’a istinaden T.C. Merkez Bankası nezdinde oluşturulan bu Fon’un amacı; yatırımların, ihracatın, döviz kazandırıcı hizmetlerin ve kredilerin Kalkınma Planları ve Yıllık Programlarda öngörülen hedeflere uygun olarak yönlendirilmesi ve desteklenmesini sağlamak, yatırımların finansmanında düşük faizli kredi kullandırılmasını temin etmek, Hazine Müsteşarlığınca yapılacak araştırma, eğitim ve tanıtım faaliyetleri, yatırımların değerlendirilmesi, takip ve kontrolü ile ilgili harcamaları karşılamaktır.“Yatırımlarda Devlet Yardımları ve Yatırım Teşvik Fonu Esasları Hakkında” 98/10755 sayılı Karar’ın 12'nci maddesinde yatırımları Teşvik Fonu’nun gelir kalemleri belirtilmiştir.

6. Kaynak Kullanımı Destekleme Fonu Mevzuatı

   88/12944 sayılı “Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu Hakkında Karar” ile kalkınma planı ve yıllık programlarda öngörülen hedeflere uygun olarak yatırımların yönlendirilebilmesi ve ihtisas kredilerinde kredi maliyetlerinin düşürülmesi amacıyla, 1211 sayılı Kanun’un 3098 sayılı Kanunla değişik 40 ıncı maddesine istinaden T.C. Merkez Bankası nezdinde “Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu” oluşturulmuştur. Bu Fonun kaynakları arasında “kabul kredili, vadeli akreditif ve mal mukabili” ödeme şekline göre ithalattan yapılacak kesinti tutarları da yer almaktadır.

7. Mera Fonu Mevzuatı

4342 sayılı Mera Kanunu'nun 30'uncu maddesi uyarınca T.C. Merkez Bankası nezdinde kurulan Mera Fonu’nun gelirleri arasında “yurt dışından ithal edilen canlı hayvanların CIF bedelinin yüzde beşi ile hayvansal ürünlerin CIF bedelinin yüzde sekizi, yurt dışından ithal edilen alkollü içki, tütün ve tütün mamullerinin ithal bedelinin yüzde üçü” yer almaktadır.

İthalat yapılırken sadece İthalat Rejimi Kararı ve Gümrük Mevzuatında belirtilen esaslar değil, yürürlükteki İthalat Rejimi Kararı’nın 4 üncü maddesinde belirtildiği şekilde İthalat Rejimi Kararı ve Gümrük Mevzuatı dışında bunlardan ayrı olarak düzenlenen mevzuat’da gözönünde tutulmalıdır. Nitekim, Gümrük Birliği çerçevesinde, Türkiye-Avrupa Birliği Ortaklık Konseyi’nin 6.3.1995 tarih ve 1/95 sayılı Karar’ın 12'nci maddesiyle; tekstil ve konfeksiyon ürünlerine serbest dolaşımın sağlanması amacıyla Topluluğun bu konudaki ticaret politikası önlemlerinin Türkiye tarafından üstlenilmesinin öngörülmesi nedeniyle ithalata ilişkin bazı hususlarda gerek duyulan yeni mevzuat düzenlemeleri getirilmiştir. İthalat Rejimi Kararının 3'üncü maddesinde “Türkiye ile ticari ilişkilerinde ticaret ve ödemeler dengemizi bozacak nitelikte kayıtlar koyan veya uygulama yapan, anlaşmalar ile kararlaştırılan yükümlülüklerini yerine getirmeyen, İthalat Rejimimizin genellik ilkesi ile bağdaşmayacak şekilde ayırıcı işlemler uygulayan ülkeler, kuruluşlar ve firmalar hakkında taraf olduğumuz uuluslar arası anlaşmalar çerçevesinde uygun görülecek gerekli önlemler alınır” denilmektedir. Söz konusu maddeye istinaden aşağıdaki mevzuat 1.6.1995 tarihinden itibaren uygulamaya konulmuştur.

• 95/6814 sayılı ... İthalatta Gözetim ve Korunma Önlemleri ile Kota İdaresi ve Tarife Kontenjanı Hakkında Karar,
• 95/7343 ve 95/7433 sayılı... Belirli Ülkeler Menşeli Malların İthalatında Gözetim ve Korunma Önlemleri Hakkında Kararlar,
• 95/6814 sayılı.....İkili Anlaşmalar ve Protokoller veya Diğer Düzenlemeler Kapsamı Dışında, Belirli Ülkeler Menşeli Tekstil Ürünleri İthalatında Gözetim ve Korunma Önlemleri Hakkında Karar,
• 95/7608 sayılı ..... Türkiye’nin Ticari Haklarının Korunması Hakkında Karar,
• 95/6815 sayılı...... Belirli Tekstil Ürünleri İthalatında Gözetim ve Korunma Önlemleri Hakkında Karar,
• 99/13482 sayılı.... İthalatta Haksız Rekabetin Önlenmesi Hakkında Karar,

Standartlaşma denilen kavram, tarımsal ve endüstriyel uğraşılarda, “benzer”, “tıpkı” veya “bir örnek” anlamına gelir. Bir tarım veya sanayi ürününden “standart” olarak söz ediliyorsa, yani “bu mal standarttır” deniliyorsa, anlatılmak istenen bu malın hep ayni özellikleri gösterdiği, yapısının ayni olduğu, değişik zamanlarda da üretilse devamlı benzer özellikleri taşıdığıdır. Standartlaştırma; bir malın belirli ölçüler içinde üretilmesi veya malın belirli niteliklere ve ölçülere uygunluğunun sağlanması ile bunların tüketicilere ulaşıncaya kadar özelliklerinin korunması ve denetlenmesi çalışmalarıdır. İşletmelerin sağlıklı bir şekilde büyümesi, işletmeler arasındaki haksız rekabetin önlenmesi, tüketicilerin korunması ve verimli bir üretimin sağlanmasına yardımcı olan standartlaştırma sonucu işletmeler standart üretimde bulunacağı için, maliyetlerin eşit olması ürünlerin satış fiyatlarını da eşitleyeceğinden işletmelerin rakip piyasalarda eşit koşullar altında rekabet edebilmesi mümkün olabilmektedir.

Ülkemizde dış ticarette teknik düzenleme, standardizasyon, uygunluk değerlendirmesi ve belgelendirme faaliyetleri, Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Rejimi Kararı ile bu Karara istinaden çıkarılacak yönetmelik, tebliğler ve talimatlar ile iki taraflı veya çok taraflı uluslar arası anlaşmalar çerçevesinde yürütülmekte olup bu Kararın amacı; dış ticarette uygulanacak teknik mevzuat, spesifikasyon ve standartların uluslar arası ticarete gereksiz engel teşkil edecek bir yapıya dönüştürülmesini önlemek ve ticaret hacmini artırmaktır. Dış ticarete konu olan ürünlerden gerekli görülenlerin standartlaştırılmasını sağlamaya, standardı veya teknik düzenlemesi bulunmayan maddelerin, standart veya teknik düzenlenmesi hazırlanıncaya kadar, uygunluk değerlendirmesine esas olacak özelliklerini saptamaya, gerekli denetimleri yapmaya veya yaptırmaya 9.12.1994 tarih ve 4059 sayılı kanun’un 3/f maddesi uyarınca Dış Ticaret Müsteşarlığı yetkili kılınmıştır.

1. Uygunluk değerlendirmesi ve belgeleme

   İhracat ve ithalata konu olan mallardan gerekli görülenlerin teknik mevzuatına ve/veya standardına uygunluğunun veya kalitesinin değerlendirilmesi veya belgelendirilmesi; Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Rejimi Kararı ve Türk Standartlarının uygulanması Hakkında Tüzük hükümleri, teknik düzenlemelerde veya standartlarda belirtilen metodlar ve söz konusu Müsteşarlığın yayımladığı yönetmelik, tebliğ ve talimatlara göre yapılmaktadır.

2. Dış Ticarette Standardizasyon mevzuatının hukuki çerçevesi

Yürürlükteki Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardtizasyon Rejimi Kararı 8.1.1996 tarih ve 96/7794 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ekinde 1.2.1996 tarih ve 22541 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak uygulamaya konulmuştur. (96/7794 sayılı Karar’da 1.12.1997 tarihinde 97/10308 sayılı Karar ile bazı değişiklikler yapılmıştır.) 96/7794 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’nda “Ekli Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Rejimi Kararının yürürlüğe konulması 28.7.1967 tarihli ve 933 sayılı Kanun’un 2'nci maddesinin (e) bendine ve 19.7.1972 tarihli ve 1615 sayılı Kanunun 19'ncu maddesine göre, Bakanlar Kurulunca 8.1.1996 tarihinde kararlaştırılmış” denilmektedir.

1. 933 Sayılı Kanun

   Kalkınma Planının Uygulanması Esaslarına Dair Kanun'un 2/e maddesinde “Bakanlar Kurulu standart ve kalite kontrolü konularında tatbikatı geliştirici tedbirler almaya yetkilidir. Bu kontrollerin hizmetin icaplarına göre sıhhatli ve süratli bir tarzda yapılabilmesini sağlamak amacıyla, mesai saatleri dışında ek mesai ücreti ödenmek şartıyla veya mukaveleli personel çalıştırmak hususunda kararname çıkarmaya Bakanlar Kurulu yetkilidir” denilmektedir.

2. Mülga 1615 Sayılı Kanun

   19.7.1972 tarih ve 1615 sayılı Gümrük Kanunu 27.10.1999 tarihinde 4458 sayılı (yeni) Gümrük Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. Mülga 1615 sayılı Kanunun 19'uncu maddesinde yer alan “İç ve dış emniyetin korunması, tarih ve sanat eserlerinin memleketten çıkarılmasının önlenmesi maksadıyla veya mali ve iktisadi zaruretler halinde Bakanlar Kurulu Kararıyla eşyanın giriş, çıkış, transit ve aktarma serbestliği kısıtlanabilir veya kaldırılabilir” hükmü, 4458 sayılı Kanunun 55/2 inci maddesinde “Bakanlar Kurulu; kamu ahlakı, kamu düzeni, kamu güvenliği, insan, hayvan ve bitki sağlık ve hayatlarının korunması, sanatsal, tarihi veya arkeolojik değeri olan ulusal hazinelerin korunması, fikri ve sınai mülkiyet haklarının korunması gerekçeleri ile eşyanın gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulmasına yasaklama veya kısıtlamalar koyabilir” şeklinde değiştirilmiş bulunmaktadır.

3. 1705 Sayılı Kanun

   19.6.1930 tarih ve 1705 sayılı Ticarette Tağşişin Men-i ve İhracatın Murakabesi ve Korunması Hakkında Kanun’un 1'nci maddesinde "Dahili ve harici menfaatlerini korumak ve ticaret malları üzerinde tağşiş ve hilelere mani olmak üzere menşei nebati, hayvani, bilumum mevat ile bunların nim mamul ve mamullerini veyahut bunların terkibinden husule gelen mevaddın izharına, imaline, tarihine muayyen sınıf ve nevilere tefrikine, ambalajlarına, zarflarına, alım ve satım ve nakil ve muhafazalarına ve bu hususta tabi olacakları usul ve şartlar ve bu gibi mevat için hususi veya milli muayyen alamet ve izahat istimali mecburiyetine müteallik tedbirler almaya Hükümet mezundur. Hükümet, bu mezuniyet dahilindeki tedbirleri tatbike, alakadar teşekküllerin mütalaasını aldıktan ve beynelminel teamülleri tetkik ettikten sonra, ihraç mallarımızın en müsaitlerinden başlar. 1593 numaralı Umumi Hıfzıssıhha Kanunun'un 182 ve 183 üncü maddeleri hükümleri mahfuzdur" denilmekte ve bu Kanunun 2'nci maddesinde ise “Birinci madde mucibince Hükümet tarafından tespit olunup usulu vechile ilan edilen vasıf ve şartlara uygun olmayan mevaddın satış ve ihracı men olunabilir” hükmü yer almaktadır.

4. Mülga 3018 Sayılı Kanun

   15.6.1936 tarih ve 3018 sayılı (1705 sayılı Kanuna ek) Kanun; ihracat ticaretiyle iştigal edecek tüccarın; İktisat Vekaletinden ruhsatname alması gerektiğini, ihraç edeceği mallar ve ihrac işlemlerine dair bilgi sahibi olması lüzumuna, sadece ruhsatnamede belirtilen malları ihraç edebileceği, ruhsatnameli tüccarın bir araya gelerek birlikler oluşturmasına dair hükümler taşımaktadır. Bu Kanun, 3488 sayılı “Uygulama İmkanı Kalmamış Olan Kanunların Yürürlükten Kaldırılması Hakkında Kanun” ile 8.11.1988 tarihinde yürürlükten kaldırılmıştır.

5. 6/7677 Sayılı Tüzük

Ticaret ve Sanayi Bakanlıklarınca birlikte hazırlanan ve Danıştayca incelenmiş olan “Türk Standartlarının Uygulanması Hakkında Tüzük” 6/7677 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 7.2.1967 tarihinde yürürlüğe konulmuştur. Bu Tüzük’ün 1 inci maddesinde “1705 ve 3018 sayılı Kanunlar gereğince iç ve dış ticaret menfaatlerini korumak ve ticaret malları üzerinde tağşiş ve hilelere mani olmak üzere bitki, hayvan ve maden asıllı maddelerin tümü ile bunların yarı ve tam mamullerinin yahut bunların bileşiminden meydana gelen maddelerin hazırlanmasına, imaline, temizlenmesine, belirli sınıf ve nevilere ayrılmasına ilişkin olup, 18.11.1960 tarihli ve 132 sayılı Kanuna dayanılarak kabul olunan Türk Standartlarından Bakanlar Kurulu Kararıyla mecburi kılınanların uygulanması bu Tüzük hükümlerine tabidir” denilmekte ve bu Tüzük’ün 4'ncü maddesinde “Türk Standartları; malın üretimi, satışı, ihracı veya ithali safhalarından biri veya bir kaçı veya hepsi için mecburi kılınabilir. Buna göre, mecburi kılınan standarda aykırı olarak, malın üretimi, satışı, ihracı veya ithali yasaktır. Ancak, Bakanlar Kurulu, memleket ekonomisinin zorunlu kıldığı hallerde; standardına uygun olmayan malların ithaline veya belgelerine veya ambalajlarına veya belge ve ambalajlarına (mal ve ambalaj standart değildir) veya (mal standart değildir) veya (ambalaj standart değildir) gibi deyimler yazılmak suretiyle standardına uygun olmayan malların üretilerek ihracına izin verebilir. Bu işlemlerin şekil ve şartları Bakanlar Kurulu Kararında belirtilir” hükmü yer almaktadır. Mezkur Tüzük’ün 6'ncı maddesi ise “Mecbur kılınan Türk Standartlarının kapsamına giren mallar, ilgili Bakanlıkça görevlendirilenler tarafından bu Tüzük hükümlerine ve standartlarındaki esaslara göre denetlenir” denilmektedir.

Nitekim, Dış Ticaret Müsteşarlığınca 18.6.2000 tarih ve 24083 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Yönetmeliğinin 1'inci maddesinde “İhracat ve ithalata konu mallardan gerekli görülenlerin standardına veya teknik düzenlemesine uygunluğunun veya kalitesinin değerlendirilmesi ve belgelendirilmesi, 6/7677 sayılı Tüzük hükümlerine Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Rejimi Kararına ve Karar’da değişiklik yapılmasına ilişkin Karara, bu Yönetmelik hükümlerine, teknik düzünlemelerde veya standartlarda belirtilen esaslara ve Dış Ticaret Müsteşarlığınca yayımlanacak tebliğlere ve verilecek talimatlara göre yapılır” hükmü yer almaktadır.

Ülkemizde, dış ticaret politikalarının tespitine yardımcı olma, saptanan politikalar çerçevesinde ihracat, ithalat ve standardizasyon hizmetlerinin, ikili ve çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkilerin düzenlenmesi, uygulanması, uygulamanın izlenmesi ve geliştirilmesi görevi, 4059 sayılı Kanun ile Dış Ticaret Müsteşarlığına tevdi olunmuştur. Anılan merci, görev ve yetki alanına giren konularda gerek Teşkilat Kanunu gerekse yürürlükteki muhtelif kanunların hükümlerine istinaden Bakanlar Kurulu Kararnameleri ilişiğinde çeşitli kararları yürürlüğe koymakta ve bu kararlara istinaden uygulamaların yapılabilmesini teminen yönetmelikler, tebliğler ve talimatlar hazırlamaktadır. Ancak, dış ticaret uygulamalarına mehaz teşkil eden temel (asli) Kanunlar dışında Dış ticaret işlemlerine ilişkin hükümler içeren ve dış ticaret Müsteşarlığı dışında başka kurum ve kuruluşlara görev ve yetki veren mevzuatın da bulunduğu hatırda tutulmalıdır. Zira, dış ticaret işlemleri, malların çıkış ve/veya girişinin düzenlenmesini içeren kaideler silsilesidir. Dolayısıyla, ulusal dış ticaret mevzuatına yön veren yasaların ilgili hükümlerinin öğrenilmesinin girişimcilere yararlı olacağı şüphesizdir. Son söz, başlıkta kullandığımız Latince deyimden “mademki kanunu yapılmış, o halde kanunu bilmemek mazeret sayılmaz”

• Ayten Ersoy, Katma Değer Vergisi ve Muhasebe Uygulamasına İlişkin Öneriler, Gazi Üniversitesi Yayını (No: 141), Ankara, 1989.
• Erkut Onursal, Dış Ticaret İşlemleri ve Uygulama, Orta Anadolu İhracatçı Birlikleri Yayını, Ankara, 1996.
• Erkut Onursal, Ulusal ve Uluslararası Ticari Kurallar ve Uygulama, Üysen Yayınları, İstanbul, 2000.
• Gökhan Antalya, Türk Medeni ve Borçlar Hukuku Mevzuatı, Alkım Yayınları, İstanbul, 1999.
• Oğuz Oyan/Ali Rıza Aydın, İstikrar Programından Fon Ekonomisine, Verso Yayıncılık A.Ş., Ankara, 1987.
• Turgut Akıntürk, Borçlar Hukuku Bilgisi, İş Bankası Yayını (No: 102), Ankara, 1980.
• Türk Hukuk Lügatı, Başbakanlık Basımevi, Ankara, 1998.
• Şanal Görgün, Hukukun Temel Kavramları, Verso Yayıncılık A.Ş., Ankara, 1991.
• Bu inceleme çerçevesinde belirtilen tüm kanunlar, Bakanlar Kurulu Kararları ve tüzükler.