Bu noktada, söze, “Eylemsiz vizyon (ileri görüş) hayal; vizyonsuz (ileri görüşsüz) eylem ise kabustur.” şeklindeki Japon atasözü ve bir Alman bankacı olan Helmut Hausmann’nın “Kim ekonomide herhangi bir şeyi harekete geçirmek istiyorsa, o kişi önce kendisi harekete geçmek zorundadır”. şeklindeki ifadesini dile getirerek, başlamanın daha anlamlı olacağına inanıyorum.

Ulaşılan sonuçlar ölçüsünde çalışmanın diğer bir amacı ise, şu günlerde sıkça gündeme getirilen kurum kültürüne olumlu katkıda bulunmaktır. Bu katkının derecesinin, küreselleşmenin ülkemize ve özellikle kurumumuza karşı gerçekleştirdiği meydan okumaya verilecek cevap bağlamında gerek yeniden yapılanma ihtiyacının hissedilmesi gerekse işlerin niteliğinde ve yapılış tarzında değişiklik sağlanması ile doğru orantılı olacağı hususu izahtan varestedir.

 Diğer bir anlatımla, küreselleşme geniş kapsamlı dışa açılma ve değişimin son safhası ise her değişim gibi hazırlıksız yakalanılması halinde fırsatlardan yararlanılması imkansız hale gelebilecek ve umulan kategorik fayda hasıl olmayacaktır. Bu noktada, mutat hale gelen tepkisel eylem alışkanlığı en büyük riski; akılcı bir tarz ile önceden hazırlanarak eylem gerçekleştirme yönündeki istekler ise umudu oluşturmaktadır.

Bu itibarla, meseleyi bu güne kadar ele aldığımız şeklin dışında sistem bütünlüğü içinde irdelemeyi ve çözümlemeyi vakit geçirmeksizin öğrenmek, uygulamak ve yaygınlaştırmak zorundayız diye düşünmekteyim. Aksi takdirde, kurumsal ve bireysel açıdan ödenmesi gereken maliyet geometrik dizi gibi artmış olacaktır.

Bu konuda mevcut durumun analizi için yapılan çalışma sonucunda görülen; kurumlarımızın dışa açık olmalarına rağmen dış çevreye ve yaşanan değişikliklere uyum bağlamında hala entropi kıskacından tam olarak çıkamamış olmalarıdır. Bu noktada, entropinin, sistemin çevreye ve gerçekleşen değişikliklere uyamaması, güç kaybetmesi, bozulması ve sonunun gelmesi olarak kabul edilen tanımının verilmesi halinde konunun ciddiyetinin daha iyi anlaşılabileceği kanaati taşınmaktadır.

Buna ilave olarak, anılan yeni dönemin uluslararası ilişkilerde “güce dayalı yaklaşım”dan “kurala dayalı yaklaşım”a geçiş olarak değerlendirildiği hususu dikkate alındığında, meselenin bütün boyutları ile ortaya çıkacağı telakki edilmektedir.

Ayrıca, bu dönemde oyunun kurallarının kapsamlı bir şekilde değiştiği veya yeni oyunların hayata geçirilmeye çalışıldığı da gözlemlenmektedir. Bu durumun somut şeklini yıllık Bakanlar Konferansı ve içeriğinde görmek mümkündür. Daha açık bir anlatımla, tartışmaya açılan ticaret ve rekabet ile ticaret ve çevre ilişkisi gibi konular geleceğin anlaşmalarının ön hazırlıkları niteliğinde bulunmaktadır. Sürekli müzakere düzlemi olarak tanımlanan anılan dönemde seyirci olarak kalmak, oyun kurucular arasına katılmak veya oyuncu olmak gibi olasılıklar bulunmaktadır. DTÖ açısından yapılacak geçmiş muhasebesi sonucunda oluşturulacak yeni bir anlayışla oyuncular ve oyun kurucular arasına ağırlıklı bir şekilde katılmak ve iyi bir oyuncu olmak ulaşılması zor bir hedef olarak görülmemektedir. Kaldı ki, bu konuda ülkemizin durumu tamamen siyah ve beyaz değerlendirmesine tabi tutulamamakta olup, bir ölçüde geniş bir gri alanının bulunduğunu da göstermektedir.

Bu itibarla, kurumlarımızın ihtiyaç ölçüsünde yeniden yapılandırılması, teknolojik ve diğer değişimlere hızlı uyum sağlanabilmesi için hizmet içi eğitimin kurumsallaştırılması, sinerjik etkiden yararlanılmasını teminen sistem yaklaşımına dayanan belirli bir çağdaş yönetim tarzının hakim kılınması, yönetici adaylarının bu tarza göre önceden eğitilmeleri ve mevcut yöneticilerin bu kapsamdaki bilgilerini yenilemeleri için uyum kurslarına katılmalarının sağlanması ön plana çıkmaktadır.

Bu noktada, sürekli bir şekilde boyutları genişleyen ve içerik açısından zenginleşen dış ticaretin serbestleştirilmesi politikasının “emniyet valfi” olarak görülen, etkinliği gün geçtikçe artan ve bu durumun tabi bir sonucu olarak uluslararası ilişkilerde zaman zaman problem alanı olarak da algılanabilen ticaret politikası araçlarından dampinge karşı önlemler ile telafi edici önlemlere kısaca temas ettikten sonra yazımızın temel konusuna geçilmesinde yarar görülmektedir.

Bu çerçevede, her ne kadar GATT 1994’ün VI ncı Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma (Anti-Damping Anlaşması) hükümleri açısından herhangi bir bağlayıcılığı olmasa da dampingin olgusunun daha iyi bir şekilde anlaşılabilmesini teminen en yaygın tasnifleri hakkında bilgi verilmesinde yarar görülmektedir. Bu noktada, J. Viner’in süreye bağlı “arada sırada yapılan damping, kısa süreli damping ve sürekli damping" ; Rober D. Willig’in yapılış amacına dayanan “ pazar genişletme dampingi, dönemsel damping, devlet ticaretine dayalı damping ve monopolleşmeye yönelik damping (stratejik damping ve yıkıcı damping)”; çıkış kaynağına göre diğer ekonomistlerce yapılan " sosyal damping, servis dampingi, navlun dampingi, kur farklılığı dampingi ” şeklindeki ayırımların, genel bir fikir vermesi bakımından yeterli olacağı düşünülmektedir. Ayrıca, bilinmesi gereken diğer bir husus ise gerek dampinge ilişkin ayırımlar gerekse önleme konu olması gereken damping çeşitleri hakkındaki tartışmaların hala devam etmekte olduğudur.

 1.1.2 Dampinge Karşı Önlemler

Dampingli ithalatın bir ülkede faaliyet gösteren üretim dalı üzerinde zarara neden olması halinde, bu zararın önlenmesine yönelik olarak uygulamaya konulan önlemler ise dampinge karşı önlemler olarak isimlendirilmektedir. Bu önlemler, dampinge karşı geçici vergiler, dampinge karşı vergiler ve bir ölçüde fiyat taahhütlerini kapsamaktadır. Anılan önlemlerin hukuki dayanak bulduğu uluslararası anlaşma ise Anti-Damping Anlaşması’dır. Bu Anlaşma ile yürütülecek soruşturmalar açısından oldukça şeffaf sayılacak ve keyfiliğin ortadan kaldırıldığı bir sistem kurulduğu anlaşılmaktadır.

Zira, söz konusu Anlaşma, bir damping başvurusunun içermesi gereken bilgiler, gizlilik kuralları, soruşturma süresi, normal değer, ihraç fiyatı, damping marjının belirlenmesi, dampingli ithalatın varlığı, yerli üretim dalı üzerinde oluşan zararın tespiti ve bu zarar ile dampingli ithalat arasında illiyet bağının kurulması, bilgi ve bulguların açıklanması, taraflara haklarını savunma imkanı tanınması, taahhüt teklifi ve kabulü, geçici veya kesin önlem alınması, dampinge karşı vergilerin süresi, bildirimler, önlemlerin gözden geçirilmesi ve uygulamadan kaldırılması başta olmak üzere teknik konularda kesin düzenlemeler içermektedir.

Diğer bir söyleyişle, “ben yaptım, oldu ve bu da doğru !” anlayışını yansıtan dönemin damping uygulamaları açısından da büyük ölçüde sona erdiğinin bir göstergesi olmaktadır. Ancak, aradan geçen süreye rağmen bu konunun özel sektör başta olmak üzere bütün kesimlerce bu şekilde algılandığını söylemek en azından bu aşamada mümkün değildir. Bu durumun olması gerektiği gibi algılanmamasının arka planında büyük ölçüde geçmiş dönemin tek yönlü fon ve gümrük vergisi düzenlemelerine duyulan özlem ile kolaycılık bulunduğunu ileri sürmek de mümkün gözükmektedir.

Bu konuyu en iyi şekilde anılan Anlaşma’nın 13 üncü maddesinin “Ulusal mevzuatında dampinge karşı önlemlerle ilgili hükümler bulunan her Üye, diğer hususların yanı sıra kesin tespitlerle ve madde 11'deki anlamıyla tespitlerin yeniden gözden geçirilmesi ile ilgili idari kararların derhal incelenmesi amacıyla adli, idari veya hakem mahkemelerine veya usullerine sahip olacaktır. Bu mahkemeler veya usuller söz konusu tespitten veya incelemeden sorumlu yetkili mercilerden bağımsız olacaktır.” şeklindeki hükmü izah etmektedir.

Anılan hüküm ülkemiz uygulamaları açısından ilave bir yük getirmemiştir. Zira, Anlaşma öncesi dönemdeki uygulamalarımız da Anayasamızın 125 inci ve 138 inci maddelerinde yer alan “idarece yapılan her türlü eylem ve işlemlerle ilgili olarak taraflar için yargı yolu açıktır ve yargı kararları idare açısından bağlayıcıdır. ” şeklindeki hükme dayanılarak yargı konusu yapılmıştır ve bundan böyle de yapılacaktır. Bu konuda başlatılan davaların teknik savunmasının, uygulamayı yürüten birim personelince ekip çalışması şeklinde hazırlanması, bugüne kadar da dava kaybedilmemesi ve bu konuda yaklaşık 10 yıllık bir bilgi birikimine sahip olunması geleceğe ilişkin olumlu bakılabileceğinin göstergesi olmaktadır. Bununla birlikte, konu hakkında yapılması gerekenlerin tamamen yapıldığı ve hedefe ulaşıldığını iddia etmek de bu aşamada oldukça güç gözükmemektedir.

Sübvansiyon (devlet yardımı), herhangi bir ürün için menşe veya ihracatçı ülke tarafından sağlanan her türlü mali katkı şeklinde tanımlanabilmektedir. Bu bağlamda, DTÖ Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Tedbirler Anlaşması (Sübvansiyonlar Anlaşması) ile sübvansiyonlar; yasak, önleme konu olabilen ve önlem alınamayan sübvansiyonlar şeklinde sınıflandırmaya tabi tutulmuşlardır. Diğer bir anlatımla, söz konusu sübvansiyonlar trafik ışığı yaklaşımı ile kırmızı, sarı ve yeşil olarak da izah edilmeye çalışılmaktadır.

Bu Anlaşma ile yasak ve önleme konu olabilen sübvansiyonlara karşı yapılabilecek işlemler hakkında ikili yapı oluşturulmuştur. Bunlardan birincisi, konunun DTÖ düzlemine taşınması ve orada çözüm aranması, diğeri ise telafi edici önlem soruşturması başlatılmasıdır. Önleme konu olmayan sübvansiyonların zarar vermesi halinde ise konunun öncelikli olarak DTÖ Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler Komitesi (STEK)’ne götürülmesi ve çözüm aranması imkan dahilinde bulunmaktadır.

Bu cümleden olmak üzere, bahse konu olan Anlaşmanın amir hükümleri ile bir sübvansiyon başvurusunun içermesi gereken bilgiler, gizlilik kuralları, şikayet konusu ülke ile istişare, soruşturma süresi, sübvansiyon miktarının belirlenmesi, sübvansiyonlu ithalatın varlığı, yerli üretim dalı üzerinde oluşan zararın tespiti ve bu zarar ile sübvansiyonlu ithalat arasında illiyet bağının kurulması, bilgi ve bulguların açıklanması, taraflara haklarını savunma imkanı verilmesi, taahhüt teklifi ve kabulü, geçici veya kesin önlem alınması, bildirimler, telafi edici vergilerin süresi, önlemlerin gözden geçirilmesi ve uygulamadan kaldırılmaları gibi teknik konularda kesin düzenlemeler yapılmıştır. Anti-Damping Anlaşması’nda olduğu gibi bu Anlaşma ile de yürütülen soruşturmaların ve sonuçlarının iç yargı konusu yapılabileceği hususunda düzenleme bulunmaktadır.

Bilindiği üzere, DTÖ Kuruluş Anlaşması eki Anlaşmaların uygulamasında DTÖ üyesi ülkeler arasında çıkabilecek anlaşmazlıkların çözümünde, anılan Anlaşmanın 2 Nolu ekinde yer alan “Anlaşmazlıkların Halli Konusunda Kural ve İşlemleri Düzenleyen Mutabakat Metni”nin (Anlaşmazlıkların Halli Mekanizması) esas alınacağı hükme bağlanmıştır. Daha önceki yazılarımızda da vurguladığımız üzere, çalışmanın bu bölümünde gerek bugünkü uygulamalarımızın gerekse gelecekte yapacağımız uygulamaların dayandıkları uluslararası hukuk normlarına uygunluğunun denetlenebileceği ve yaptırıma tabi tutulabileceği gerçeğinden hareketle bir kez daha dikkatlerin Anlaşmazlıkların Halli Mekanizması (AHM)’na çekilmesi amaçlanmaktadır. Zira, ülkemizin her konuda ortaya çıkabilecek anlaşmazlık için bilgi birikimine dayalı olan ve diğer ülkelerde olduğu gibi özel bir örgütlenmesinin olmadığı gözlemlenmektedir.

Bu noktada, Anlaşmazlıkların Halli Mekanizmasının temel olarak ikili bir çözüm sistemi öngördüğünün belirtilmesinde yarar görülmektedir. Bunlardan birincisi istişare, diğeri ise panel ve temyizden oluşan sistemidir. Anılan mekanizma özet olarak, anlaşmazlığın taraflarının öncelikle istişare sistemi kapsamında soruna çözüm bulmaları; bunun sağlanamaması durumunda ise, talep üzerine, Anlaşmazlıkların Halli Organı -AHO (Dispute Settlement Body) tarafından panel oluşturulması ve panel kararlarına karşı da Temyiz Organı’na başvurulabilmesi şeklinde işletilmektedir.

Esasen, bu açıklamalar ışığında anılan çözüm sisteminin istişare, panel ve temyiz ile hakemlik şeklinde üçlü bir yapı oluşturduğunu ileri sürmekte mümkün gözükmektedir. Bu kapsamda, anılan mekanizma ile getirilen kararların bağlayıcılığı da sağlanmış bulunmaktadır. Zira, GATT 1947’de öngörülen sistemde panel kararlarının kabulü için tam mutabakat aranırken, anılan yeni sistem kararların reddi için mutabakat kuralını getirmek suretiyle DTÖ Anlaşmaları çerçevesinde ortaya çıkan problemlerin çözümü için yeterliliğini ispatlamış bulunmaktadır. Diğer bir ifade ile, bu uygulamada, panel değerlendirmelerinin kabulü bir anlamda otomatik hale gelmiştir.

Bu cümleden olmak üzere, DTÖ Anlaşmalarının yürürlüğe girdiği tarihten günümüze kadar gelişme yolundaki ülkeler ile gelişmiş ülkeler tarafından yapılan istişare başvurularının, başlatılan panellerin ve Temyiz Organı’na götürülen panel kararlarının sayısı ve sonuçları anılan sistemin gerek yaptırım gücü gerekse “kurallara dayalı yaklaşım” tercihi olduğunu göstermektedir.

Ayrıca, bu yaklaşımla ele alınacak konuların sadece ülkemizin doğrudan taraf olduğu anlaşmazlık konularıyla sınırlı tutulmaması, buna ek olarak ülkemizin doğrudan taraf olmadığı, ancak pazara giriş stratejisi bakımından dolaylı olarak çıkarlarının etkilenebileceği anlaşmazlık konularında da üçüncü taraf olarak panel çalışmalarının yakından izlenmesinin anılan yeni yaklaşım ve stratejinin bir parçası olmasında yarar görülmektedir. Bu bağlamda, içtihat hukuku olarak gelişen bu konudaki ülkemizin mevcut örgütlenmesinin, yapılan değişikliklere rağmen hala yetersiz olduğu düşünülmektedir. İleri derecede enlemesine uzmanlık konusu olan, diğer bir anlatımla, bir işin bütün boyutlarında derinlemesine bilgi sahibi olmayı gerekli kılan, meselenin mevcut uzmanlık ve teşkilat anlayışı ile arzulandığı tarzda götürülemeyeceği kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Bu itibarla, kıyaslama yöntemi ile bu konunun DTÖ üyesi diğer ülkelerde yapıldığı gibi takip edilmesini sağlayacak örgütlenmeye gidilmesi halinde kurum ve ülkemiz imajına katkı sağlanacağı gibi, diğer kurumlarımızın kurumumuzu kıyas çıtası almasına da imkan verilebileceği tahmin edilmektedir.

17.2 Her Üye, bir başka Üyenin bu Anlaşmanın işleyişini etkileyen herhangi bir hususla ilgili beyanına saygı duyacak ve bu beyanla ilgili istişareler için yeterli fırsatı tanıyacaktır.

17.3 Herhangi bir Üye bu Anlaşma kapsamında doğrudan veya dolaylı olarak kendi yararının başka Üye veya Üyelerce ortadan kaldırıldığı veya azaltıldığı veya herhangi bir amaca ulaşılmasının engellendiği kanaatine vardığı takdirde, bu konuda karşılıklı olarak tatmin edici bir çözüme varmak amacıyla, söz konusu Üye veya Üyelerle istişarelerde bulunulmasını yazılı olarak talep edebilir. Her Üye, bir başka Üyenin istişare talebine saygı gösterecektir.

17.4 İstişare talebinde bulunan Üye, paragraf 3'e uygun olarak gerçekleştirilen istişarelerin karşılıklı olarak kabul edilen bir çözüme ulaşılmasını sağlayamadığı görüşünde olduğu takdirde ve ithalatçı Üyenin idari mercileri tarafından dampinge karşı vergilerin uygulanması veya fiyat taahhütlerinin kabul edilmesi için karar alındığı takdirde, istişare talebinde bulunan Üye konuyu Anlaşmazlıkların Halli Organı'na ("DSB") havale edebilir. Alınan geçici bir önlemin önemli bir etkisi olması ve istişare talebinde bulunan Üyenin bu önlemin Madde 7 paragraf 1 hükümlerine aykırı olarak alındığı kanaatine varması halinde, söz konusu Üye bu konuyu da “DSB”ye havale edebilir.

6. Paragraf 5'de anılan konu incelenirken:

(ii) Panel, Anlaşmanın ilgili hükümlerini, devletler genel hukukunun mutat yorum kurallarına uygun olarak yorumlayacaktır. Panel, Anlaşmanın ilgili hükmünde izin verilebilir birden fazla yoruma olanak tanındığını tespit ettiği takdirde, yetkililerce alınan önlem izin verilebilir yorumlardan birine dayalı ise, panel, yetkililerce alınan önlemin Anlaşmaya uygun olduğuna karar verecektir.

Bu noktada, özellikle altıncı paragrafın konunun uzmanlarınca Anlaşmazlıkların Halli Sistemine getirilen istisna veya bir ölçüde sistemden sapma olarak ele alındığının ve değerlendirildiğinin belirtilmesinde yarar görülmektedir. Bu bağlamda, bu düşüncelerin dayanağı sadece anılan paragrafın lafzı olmayıp, “GATT 1994'ün VI ncı Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşmanın 17 nci maddesi 6 ncı paragrafında yer alan gözden geçirme standardı, bu standardın genel uygulama için uygun olup olmadığı sorusunu incelemek amacıyla, üç yıllık bir süreden sonra gözden geçirilecektir.” şeklindeki DTÖ Kuruluş Anlaşması ekinde yer alan Bakanlar Kararı da olmaktadır.

Bu konuda, ticaret politikası araçlarından en yaygın uygulaması bulunan dampinge karşı önlemler başta olmak üzere, olası diğer önlemler ile uygulamaların potansiyel panel inceleme konusu yapılabileceği varsayımından hareketle bu aşamada yetersiz de olsa belirli ön hazırlıklar yürütüldüğünün belirtilmesinde fayda mülahaza edilmektedir. Bu bağlamda, teknik savunmanın yapılabileceğine olan inanç ve birbiri ile tam olarak örtüşmese de daha önceki uygulamaların iç yargıya götürülmesinin sağladığı tecrübe, yeni döneme umutla bakılabilineceğine bir ölçüde işaret etmektedir.

Bununla birlikte, kendisinden beklenenler ile mevcut imkanları dikkate alındığında biçimsel ve işlevsel yeniden yapılanmanın en fazla hissedildiği alanın ticaret politikası araçları alanı olduğu sonucuna varılmaktadır. Zira, aynı işi yapan ve daha iyi performans gösterdiği kabul edildiği için kıyaslamada (benchmarking) örnek alınan ABD’nin ITC ile DOC; AB’nin DG for Trade isimli teşkilatlarında ya sübvansiyon ile damping soruşturmalarının ya da zarar ile damping veya zarar ile sübvansiyon incelemelerinin ayrı ayrı örgütlenmiş birimlerce yapıldığı, hukuki destek birimlerinin bulunduğu, soruşturmaların muhasebeci, ekonomist, mühendis, işletmeci ve hukukçu soruşturmacılardan oluşan ekipler tarafından yürütüldüğü, bu örgütlerde de DTÖ sonrası dönemin getirdiği yüklerin karşılanması ve etkinliğin arttırılmasına yönelik yeniden yapılanmaya gidildiği ve bu birimlerin sadece damping alanında görevli soruşturmacı sayısının ülkemiz soruşturmacılarının sırasıyla 40 ile 20 katı fazla olduğu belirlenmektedir.

Sübvansiyonlar ve telafi edici önlemler açısından anlaşmazlıkların çözümü konusundaki düzenleme damping konusunda yapılan düzenlemeye kıyasla genel düzenlemelere daha paralel gözükmektedir. Zira, anılan Anlaşma’nın 30 uncu maddesi "İhtilafların Çözümlenmesi Mutabakat Metni tarafından açıklandığı ve uygulandığı şekliyle GATT 1994'ün XXII, ve XXIII maddeleri hükümleri, burada aksine açık bir hüküm yoksa, bu Anlaşma çerçevesindeki istişareler ve ihtilaf çözümleri için geçerli olacaktır." hükmünü içermektedir.

Bu hüküm dahi anılan iki Anlaşma ile aynı konuda farklı düzenleme getirildiğini bariz bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu farklılık sadece Anti- Damping Anlaşması’nın 17.6 maddesindeki özel düzenlemeden kaynaklanmamakta, bilakis Sübvansiyonlar Anlaşması’nda sübvansiyon ayırımlarına göre farklı çözüm yolu düzenlemesine gidilmesinden de kaynaklanmaktadır.

Anılan konunun daha iyi anlaşılabilmesini teminen, Sübvansiyonlar Anlaşması’nın, soruşturma öncesi istişareye gidilmesini, soruşturma safhasında yapılan işlemler ile sonucunun yargı konusu yapılmasını, yasak ve önlem alınabilen sübvansiyonlar için Anlaşmazlıkların Halli Mekanizmasının işletilmesini, yasak sübvansiyonlar için Daimi Uzmanlar Grubu (Permanent Group of Expert )’ndan yardım alınmasını, önlem alınamayan sübvansiyonlarla ilgili tartışma konusunun AHM’ye bağlayıcı hakemlik için taşınmasını, bu sübvansiyonların zarar vermesi durumunda STEK’ye başvurulmasını ve ayrıca bütün sübvansiyonlar için hakemlik gibi tamamlayıcı anlaşmazlık çözümleme yöntemi öngördüğünün belirtilmesinde fayda mülahaza edilmektedir. Bu düzenlemelere anılan Anlaşmanın 4.2-4.12, 6.6,7.2-7.10, 8.5,24.4, 27.7 maddeleri, dip not 35 ve Ek 5’inde yer verildiği anlaşılmaktadır.

3. Konuya ilişkin Değerlendirme ve Öneriler

İhtilafların Halli Mekanizması isimli 1.3. nolu alt başlıkta sözü edilen, söz konusu stratejinin oluşturulması ve gelecekte karşılaşılabilecek ülkemizin doğrudan veya dolaylı olarak taraf olabileceği anlaşmazlıkların ülkemiz açısından başarılı bir şekilde giderilmesi için yapılması gerekenler teşkilatlanma, personel yetiştirilmesi ve bilginin yaygınlaştırılması açısından ele alınmaya çalışılacaktır. Esasen bu gerekliliğin sadece ihtilaf konusu ile sınırlı olmayıp, sürekli müzakere düzlemi olarak değerlendirilen DTÖ döneminde yapılacak tüm faaliyetler için işin “olmaz ise olmaz kuralı” hüviyetinde bulunduğudur.

İş tanımına uygun personel istihdamı, yetiştirilmesi veya rotasyonu başta olmak üzere uluslararası ticari ilişkiler ile uluslararası hukuk konusunda öğrenim görmüş personelden oluşan ve profesyonel bir anlayış ile hareket edebilecek özel birimlerin oluşturulması gereği bulunmaktadır. Bu şekilde yeni bir teşkilatlanmanın ülkemizde veya kurumumuzda hangi birim veya birimler nezdinde yapılacağı hususu karar alıcıların yetkisinde olan bir konu olmakla birlikte, bu yöndeki faaliyetlerin teknik bilgi açısından ve kazanılan uluslararası deneyim açısından uygulamacı birimlerin, destek hizmeti bakımından ise kurumlarımızın Hukuk Müşavirliklerinin görev ve yetki alanına girdiği gözlemlenmektedir.

DTÖ ile başlayan dönemde dış ticaret politikalarının oluşturulmasının, uygulamaya konulmasının ve başarısının muhakeme yeteneği yüksek ve küreselleşmenin getirdiği yükleri ve avantajları ölçebilen, yaptığı işin düzenlendiği uluslararası kuralları ayrıntısına kadar bilen kadroların mevcudiyeti ile doğru orantılı bir şekilde gerçekleşeceği hususu her geçen gün ağırlığını daha da hissettirmektedir.

Zira, bu çalışmanın konusu işlerin üstesinden gelinebilmesi için, uygulama açısından teknik ve hukuki bilgiye ve birbiri ile bağlantılı ve karmaşık bir durum arz eden uluslararası kuralların ve yorum tekniklerinin de bilinmesine ihtiyaç duyulacağı düşünülmektedir. Buna ilave olarak, mevcut personele müzakere teknikleri konusunda eğitim verilmesinin de bu kapsamda yararlı olacağı ve bu türden uygulamaların sistemli bir şekilde yaygınlaştırılması ve devamlılığının sağlanmasının gerektiği düşünülmektedir.

Bu bağlamda, mevcut personele Uluslararası Ticaret Merkezi (International Trade Centre- ITC)'nde ve Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)'nde staj yapmaları konusunda imkan sağlanması ve bu olanağın bir kurum politikası haline dönüştürülmesi gerekmektedir. Ayrıca, DTÖ Teknik İşbirliği ve Eğitim Bölümü’nün programına daha önce katılan personelin eğitim amaçlı “özel görev gücü (task force)”ne dönüştürülmesi ve bu programda öğrenilen konuların diğer personele aktarılması için eğitim programları düzenlenmesi halinde bilgilerin pekişmesi ve unutulmaması ile yaygınlaşması bakımından azami yararın sağlanacağı düşünülmektedir. Bütün personelin bu türden uluslararası programlara katılmasının imkansızlığı dikkate alındığında problemin bu şekilde çözümlenebileceği sonucuna da ulaşılmaktadır.

Gerek bilginin yaygınlaşması gerekse kamu için yetiştirilen eleman kalitesinin yükseltilmesi bakımından DTÖ ve eki Anlaşmalar ile özellikle yazımız konusu hakkında akademik disiplin içinde araştırma yapan üniversitelerimizin ilgili bölümlerinin teorik bilgiye ulaşılması, üretilmesi ve anlaşmaların getirdikleri ile götürdüklerinin belirlenmesi hakkında daha fazla taraf haline getirilmesi zincirin halkalarının tamamlanması açısından önem arz etmektedir.

Yazımız konusu ihtilafların halli konusunda ise Panel ve Temyiz Organı başta olmak üzere, hakemlik gerektiren alanlarda üniversitelerimizin aday göstermesini sağlayacak sistemin kurulması ve aday gösterilmesi veya olmaları halinde ise DTÖ düzleminde üye olarak kabul edilebilmeleri için özel çaba sarf edilmesi gerekmektedir. Bunun başarılması halinde gerek ülkenin tanıtımına ve bir uluslararası kuruluştaki etkinliğine katkı, gerekse bilgi akışı ve bilginin yaygınlaşması sağlanmış olunacaktır.

Bu bağlamda, konuyu kendi kurumumuz açısından ele aldığımızda, daha önce yönetim kademesinde aktif görev almış olan ve halen değişik nedenlerle aktif görevde bulunmayan ve deneyiminden yararlanılabilecek Dış Ticaret Uzmanlarının DTÖ düzlemindeki faaliyetlere hakem, Panel ve Temyiz Organı üyesi olarak katılabilmelerine olanak sağlanmasında kurum kültürünün oluşması ve ülkemiz çıkarı açısından sonsuz yararlar görülmektedir.

Buna ilave olarak, uzmanlık yönetmeliğinde değişikliğe gidilerek uzmanlık tezi sisteminin tekrar uygulamaya konulması, uzmanlık tez ve araştırma konularının seçiminde bu türden ihtiyaçların göz önünde bulundurulması ve hatta tez konusu seçimleri ile hazırlık aşamasında orta düzey yöneticilerin tez danışmanı olarak görevlendirilmeleri sayesinde gerek kurumun bugünkü ve gelecekteki ihtiyaçların karşılanması sağlanacak, gerekse Dış Ticaret Uzmanlığının kalitesi arttırılmış olunacaktır. Ayrıca, üniversitelerle yapılacak bir anlaşmaya göre tez danışmanlık hizmeti alınması ve bu sayede teorik ve pratik bilgi paylaşımına imkan tanınmasında da fayda mülahaza edilmektedir.

• Dampinge karşı önlemler veya telafi edici önlemler dahil DTÖ İhtilafların Halli Mekanizması kapsamındaki tüm konularda ülke ve kurumumuz genelinde yetki, uygulama, bilgi ve ilgi kıstasları göz önünde tutularak özel bir teşkilatlanmaya gidilmesinin, ancak bu ihtiyacın giderilmesi planlanırken aykırı düşünebilen tüm kesimlerin de görüşlerine ve kıyaslama tekniklerine başvurulmasının,
• Anlaşmazlıkların çözümü açısından da özel konuma sahip bulunan ve haksız rekabete karşı yegane koruma araçları olan dampinge karşı vergi ile telafi edici vergi uygulamasını zaafa uğratmamak şeklindeki temel politikanın etkin bir şekilde uygulanmasının,
• Yürütülecek işin doğasından kaynaklanan güçlük ve karmaşıklık nedeniyle, kavramsal ve analitik beceriye sahip, müzakere yeteneği olan ve uluslararası hukuk başta olmak üzere değişik disiplinlerden personelin yeni kurulacak birimlerde görevlendirilmesinin,
• Ülkemizin DTÖ Anlaşması ekindeki anlaşmalara dayanarak yaptığı uygulamalarda, alınacak herhangi bir önlemin DTÖ düzlemine taşınabileceğinin göz önünde bulundurulmasının ve uluslararası alanda güçlü bir pozisyonda kalabilmek için, uygulama safhasında, anlaşmalarda yer alan hükümlere aykırı davranmamaya özen gösterilmesinin veya maliyet ve fayda analizi sonucunda gerekli eylemin yapılmasının sağlanmasının,
• DTÖ’ne üye bir ülkenin mal ticareti alanındaki anlaşmalarla (Çoklu Ticaret Anlaşmaları hariç) konulmuş olan hükümlere ve kurallara aykırı hareket etmesi ve bundan dolayı ülkemizin mezkur anlaşmalardan kaynaklanan hak ve menfaatlerinin zedelenmesi halinde, AHO'nun devreye sokulması için girişimde bulunulmasının,
• Ülkemizin, diğer üye ülkeler hakkında AHO’ya yapılan şikayetleri takip etmesinin ve konunun ülkemiz menfaatleriyle doğrudan veya dolaylı ilgili olması durumunda ise üçüncü taraf olarak AHO’ya müracaat etmesinin ve ilgili panel çalışmalarının izlenmesinin,
• Ülkemizin, panellerde görev yapabilecek uzmanları (hükümet içinden veya hükümet dışından) tespit ederek, isimlerini ve özgeçmişlerini düzenli bir şekilde DTÖ Sekreteryası’na bildirmesinin ve panelistlerin isimlerini içeren listeye dahil edilmeleri için girişimde bulunmasının,
• Temyiz Organı'nda veya hakemliğin gerekli olduğu sahada görev yapabilme niteliğini haiz, uluslararası ticaret ve hukuk alanında söz sahibi vatandaşlarımıza ve özellikle de üniversitelerdeki öğretim görevlilerine aday olmaları için telkinde bulunarak ve bu kişilerin söz konusu alanlarda görev alabilmeleri için DTÖ'de AHO ve diğer Komiteler nezdinde lobi faaliyetleri yapılmasının,
• DTÖ içtihat hukuku haline gelen panel ve Temyiz Organı değerlendirmelerinin ilgili birimlerce düzenli bir şekilde takip edilmesini ve değerlendirilmesini sağlayacak sistemin kurulmasının,
• Yurt içi ve dışı yüksek lisans eğitimine katılan personelin alanlarının evvel emirde kurumsal ihtiyacın karşılanmasına yönelik konular olarak seçilmesi için telkinde bulunulması veya yönlendirici sınırlamaya gidilmesinin ve hatta aynı sonucu doğurmaya katkı sağlayacağı düşünülen uzmanlık tezi sistemine dönebilecek değişikliğin gerçekleştirilmesinin,
• DTÖ Teknik İşbirliği ve Eğitim Bölümü’nün programına daha önce katılan personelin eğitim amaçlı “özel görev gücü (task force)”ne dönüştürülmesi başta olmak üzere bilginin yaygınlaşması için benzeri konularda sürekli hizmet içi eğitimin verilmesinin,
• Kurumlarımızın ve çalışanların yeni dönemde ulaştıkları seviyenin daha iyi bir şekilde analizi için aynı ve benzeri işleri daha etkin ve verimli bir şekilde gerçekleştirdiği belirlenen yurt içi ve dışı teşkilatlar ve bu teşkilatların personeli ile standart, süreç ve sonuç kıyaslama yöntemlerinden uygun olanları ile kıyaslanmasının ve bu kıyaslama sonuçlarına göre gereğinin birey ve kurumsal manada yapılmasının

• AKINCI, Serdar, “Uruguay Round Nihai Senedi’inde Yer Alan VI. Madde’nin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma”, DTM Uzmanlık Tezi, Ocak - 1994.
• BAL, Kadir ,“Dünya Ticaret Örgütü – Anlaşmazlıkların Halli Mekanizması”, Dış Ticaret Dergisi, Ocak - 1997, Sayı 4.
• CROOME, John, “Reshaping The World Trading System, A History of The Uruguay Round ”, WTO, 1995.
• DEMİR, Ömür, “Dünya Ticaret Örgütü’nün Yeni Çalışma Konusu; Ticaret ve Rekabet Politikaları Arasındaki İlişki”, Dış Ticaret Dergisi, Nisan - 1998, Sayı 9.
• MARTHA, Rutsel Silvestre, “ Representation of Parties in World Trade Disputes”, Journal of World Trade.
• MARTIN, Will, and WINTERS, L. Alan, “The Uruguay Round and The Developing Countries”, 1996.
• ÖZTÜRK, Hüseyin,“Cumhuriyetimizin 75. Yılında Ülkemizde Uygulanan İthalat Politikalarına Genel Bir Bakış”,Diş Ticaret Dergisi-Özel S.,Ekim–1998.
• ÖZTÜRK, Hüseyin, “ Dünya Tekstil ve Konfeksiyon Ürünleri Ticaretine Uygulanan Ticaret Politikası Önlemlerinin Dünü, Bugünü ve Geleceğinin İrdelenmesi ”, Diş Ticaret Dergisi, Ocak-1999, Sayı 12.
• ÖZTÜRK, Hüseyin, “İhracatımız Açısından Ticaret Politikası Araçlarının İrdelenmesi ve Bu Araçlardan Korunma Yöntemlerine İlişkin Öneriler”; Dış Ticaret Dergisi, Ocak- 1998, Sayı 8.
• PALMETER, David, “ The WTO Appellate Body Needs Remand Authority”, Journal of World Trade.
• PETERSMANN, Ernst-Ulrich, “The GATT/WTO Dispute Settlement System -International Law, International Organizations and Dispute Settlement”,1997.
• VERMULST, Edvin, and KOMURO, Norio, “Anti-Dumping Disputes in the GATT/WTO- Navigating Dire Straits”, Journal of World Trade.
• “Documentation on WTO Dispute Settlement Procedures and Practices”, Technical Cooperation and Training Division- Legal Affairs Division-WTO, June 1998.
• “The Results of The Uruguay Round of Multilateral Trade Negotiation”; The Legal Texts, 1995, WTO.
• “The WTO Dispute Settlement Procedures, A Collection of The Legal Texts”; 1995, WTO.
• “Dampinge Karşı Uygulamalar Eğitim Semineri”, Diş Ticaret Müsteşarlığı- İthalat Genel Müdürlüğü - Damping ve Sübvansiyon Araştırma Dairesi, Mart 2000, Ankara.